Сметанковае піва і беларуская граматка
30 снежня 2024 года Onlíner апублікаваў матэрыял пра даследаванне Станіслава Прыдыбайлы, прысвечанае гістарычнаму сметанковаму піву і граматцы — гарачаму напою на аснове піва, распаўсюджанаму ў гістарычнай піцейнай культуры нашых земляў.
У публікацыі разглядаюцца паралелі паміж англійскім сметанковым півам эпохі Цюдараў, граматкай Вялікага Княства Літоўскага і напоем з кніг пра Гары Потэра. Таксама распавядаецца пра праведзеныя майстар-класы і практычную рэканструкцыю старадаўніх рэцэптаў.
Асобная ўвага надаецца каментару кандыдата гістарычных навук Алега Дзярновіча, які назваў прапанаваную даследчыкам версію гістарычнай сувязі напояў пераканаўчай.
Гэтым летам мы распавядалі вам пра гомельскага гісторыка-энтузіяста, які даследуе піваварства, Станіслава Прыдыбайлу — чалавека, які практычна ў адзіночку займаецца вывучэннем беларускіх традыцый піваварства, карані якіх сягаюць глыбока ў Сярэднявечча, у эпоху манахаў-базыльянаў. Мы нават ездзілі з ім на бераг возера, каб зварыць піва паводле найстарэйшага з усіх вядомых рэцэптаў, знойдзеных на сучаснай тэрыторыі краіны.
Сёння Станіслаў прыйшоў да нас з новым, не менш дзіўным адкрыццём: з навуковага пункту гледжання даследчыку ўдалося даказаць, што знакамітае сметанковае піва са свету «Гары Потэра» мае беларускія карані. І гэтыя карані адсылаюць нас ажно да эпохі Цюдараў, да аднаго з самых любімых напояў тагачаснай шляхты — граматкі. Прачытаць поўны тэкст даследавання, а таксама азнаёміцца з рэцэптам таго самага піва можна тут.
— Мне здаецца, гэта вельмі крутая гісторыя, асабліва напярэдадні Новага года, і велізарны штуршок у развіцці нашай піцейнай культуры, каб частавалі не толькі дранікамі, але і граматкай. Я ўжо правёў два майстар-класы, лекцыі ў Гомелі і Гродне, дзе распавёў гэтую гісторыю і прыгатаваў напой паводле рэцэпта, які неверагодна спадабаўся многім, а гіды ў Гродне цяпер частуюць гэтым напоем турыстаў, — распавядае Onlíner сам аўтар навуковай працы пра піва.
І інакш як навуковай працай гэтае даследаванне назваць нельга. Спасылкі і на арыгінальны тэкст Роўлінг, і на творы Адама Міцкевіча, і на гістарычныя дакументы амаль 400-гадовай даўніны — Станіслаў сабраў даволі пераканаўчую доказную базу.
Нядзіўна, што праца ўжо прыцягнула ўвагу прызнаных навукоўцаў. І нават паспела атрымаць рэцэнзію ад вядучага навуковага супрацоўніка Інстытута гісторыі НАН Беларусі, кандыдата гістарычных навук Алега Дзярновіча.
Вось што піша навуковец у сваім каментарыі:
— Станіслаў Прыдыбайла прапанаваў свой варыянт прачытання «піўных рэбусаў». І трэба сказаць, што версія аўтара пра нямецкі «піўны суп» як крыніцу паходжання «сметанковага піва» эпохі Цюдараў і «граматкі» на віленскім стале Жыгімонта Старога выглядае даволі пераканаўча. Такім чынам, гэтая традыцыя існуе прынамсі з XV стагоддзя.
ДАДАТКОВА
Поўны каментарый Алега Дзярновіча:
Ужо можна ўпэўнена казаць пра тое, што піваварства ў Беларусі мае даўнія традыцыі. Само агульнаславянскае слова «піва» паходзіць якраз ад дзеяслова «піць». Але старажытнае піва, відавочна, моцна адрознівалася ад тых напояў, якія мы сёння аб'ядноўваем вельмі шырокім паняццем «піва» з вялікай разнастайнасцю смакаў. Агульнымі для ўсіх гэтых напояў з'яўляюцца базавыя рэчы — ячмень, працэс закісання і, найчасцей, выкарыстанне хмелю. Стандарты ахоўваліся — Статут ВКЛ 1588 года прадугледжваў буйны штраф за пашкоджанне хмелевых плантацый («хмелішчаў»).
Акрамя таго, звычаі ўжывання піва ў XVI—XVII стагоддзях сапраўды адрозніваліся ад культуры піцця ўжо ў XVIII—XIX стагоддзях. Ужо ў першай палове XVIII стагоддзя, нават у аддаленых ад сталіц шляхецкіх дварах, кава пачала выцясняць піўную поліўку, якую звычайна ўжывалі на сняданак, а з сярэдзіны стагоддзя каву разам з пачастункамі сталі падаваць падчас абедзенных сустрэч. Але гэтыя новаўвядзенні ў густах не адмянілі розных варыянтаў піўной поліўкі. І вось тут сапраўды ёсць за што зачапіцца неабыякаваму погляду: «піўная поліўка»? Чым гэты напой адрозніваецца ад «звычайнага піва»?
Станіслаў Прыдыбайла прапанаваў свой варыянт прачытання «піўных рэбусаў». І трэба сказаць, што версія аўтара пра нямецкі «піўны суп» як крыніцу паходжання «сметанковага піва» эпохі Цюдараў і «граматкі» на віленскім стале Жыгімонта Старога выглядае даволі пераканаўча. Такім чынам, гэтая традыцыя існуе прынамсі з XV стагоддзя.
Што яшчэ звяртае на сябе ўвагу пры параўнанні заходнееўрапейскай і літвінскай рэцэптуры, дык гэта звычка на нашых землях дадаваць больш спецый і прыпраў у піўныя напоі. Магчыма, на гэта ўплываў і сарматызм — ідэалогія шляхты XVII—XVIII стагоддзяў. Арыенталізм цалкам упісваўся ў сармацкую канцэпцыю светапогляду. Культ усходніх прыпраў выглядае тут цалкам лагічна.
Старажытная магія Гары Потэра толькі ўзмацняе нашы смакавыя адчуванні. Не ведаю, як хто, а мне пасля прачытання гэтага матэрыялу захацелася пакаштаваць «граматку»!
Алег Дзярновіч, кандыдат гістарычных навук
