Граматка і сметанковае піва: што агульнага ў Жыгімонта I і Гары Потэра?
Гістарычнае даследаванне граматкі, англійскага Buttered Beere і еўрапейскіх піўных супоў. Старадаўнія рэцэпты XVI–XIX стагоддзяў, Жыгімонт I, Гары Потэр, прыправы ВКЛ і ўласная рэканструкцыя гарачага піўнога напою.
Ці задумваліся вы пра тое, што вялікі князь літоўскі і кароль польскі Жыгімонт I Стары мог любіць той жа напой, што і юны чараўнік Гары Потэр, герой серыі раманаў Джоан Роўлінг?
На першы погляд сувязь паміж гістарычнай постаццю беларускай гісторыі і выдуманым персанажам здаецца немагчымай. Але давайце разбірацца разам.
«Сметанковае піва» Джоан Роўлінг
Пра само «Сметанковае піва», якое з задавальненнем пілі Гары Потэр і яго сябры ў карчме вёсачкі Хогсмід, вядома няшмат. Напой неаднаразова згадваецца ў кнігах пра Гары Потэра, аднак найбольш падрабязныя звесткі пра яго сустракаюцца ў рамане «Harry Potter and the Prisoner of Azkaban», апублікаваным Bloomsbury Publishing у 1999 годзе.
Менавіта ў трэцяй частцы серыі асабліва падрабязна апісваюцца ўласцівасці і характарыстыкі чарадзейнага напою.
Раздзел 8. «Уцёкі Тоўстай Дамы»
«…у „Трох Мётлах“ за кухлямі пеністага гарачага сметанковага піва… Шкада, што не змаглі прынесці табе сметанковага піва, яно так сагравае…»
Раздзел 10. «Карта Марадзёраў»
«…Рон вярнуўся праз пяць хвілін, несучы тры пеністыя кухлі гарачага сметанковага піва…»
Раздзел 22. «Зноў савіная пошта»
«…Ён хутка прабег вачыма ліст і раптам адчуў сябе так жа цёпла і ўтульна, нібы залпам выпіў бутэльку гарачага сметанковага піва…»
Акрамя апісанняў смакавых уласцівасцей, у кнігах можна знайсці некалькі ўскосных прыкмет, якія паказваюць на тое, што «Сметанковае піва» можа быць слабаалкагольным.
Барная атмасфера «Трох Мётлаў»
У раздзеле 10 Рон прапануе Гары зайсці ў карчму «Тры Мятлы», дзе героі заказваюць гарачае сметанковае піва з густой пенай — foaming tankards. Цёплая, шумная і накураная атмасфера карчмы, а таксама згадка rowdy warlocks каля стойкі ствараюць цалкам пазнавальны барны антураж.
«Гары зрабіў вялікі глыток. Гэта было самае смачнае пітво з усіх, што ён калі-небудзь спрабаваў, і яно нібы сагравала кожную часцінку яго цела знутры».
Такі «сагравальны эфект» часта асацыюецца з напоямі, якія змяшчаюць невялікую долю алкаголю, а пеністая «шапка» візуальна родніць Butterbeer са звычайным півам.
Раздзел 12. «Патронус»
У гэтай частцы прафесар Люпін прыносіць Гары Butterbeer. Гары з радасцю прызнаецца, што ўжо спрабаваў гэты напой, чым выклікае ў выкладчыка лёгкае падазрэнне.
«Люпін… усё яшчэ выглядаў злёгку падазрона: адкуль у вучня досвед з падобным напоем?»
Сама сітуацыя з тостам — «Let’s drink to a Gryffindor victory!» — і збянтэжаная рэакцыя Гары дазваляюць меркаваць, што Butterbeer не ўспрымаецца выключна як дзіцячы напой, хоць наўпрост алкагольным яго тут не называюць.
Што мы ведаем пра Butterbeer?
Калі звесці літаратурныя прыкметы разам, атрымліваецца наступны вобраз:
- напой называецца «Сметанковае піва»;
- падаецца гарачым;
- мае выразную пеністую «шапку»;
- валодае сагравальным эфектам;
- верагодна, змяшчае невялікую долю алкаголю;
- мае салодкі і насычаны смакавы профіль.
Які смак мае «Сметанковае піва»?
У амерыканскім кулінарным часопісе Bon Appétit за студзень 2002 года Джоан Роўлінг, адказваючы на пытанне пра тое, якім яна ўяўляе смак Butterbeer, адзначыла:
«Я думаю, што яно падобнае на менш прыкрую ірыску».
Але як можна атрымаць смакаараматыку, характэрную для ірысу?
З пункту гледжання харчовай хіміі і тэхналогіі пры награванні цукру са сметанковым маслам адбываюцца складаныя хімічныя пераўтварэнні: змены вугляводаў і тлушчаў, утварэнне новых араматычных злучэнняў і з’яўленне характэрных карамельна-ірысачных адценняў.
Адной з аўтарытэтных прац па гэтай тэме з’яўляецца кніга Гаральда Макгі «On Food and Cooking: The Science and Lore of the Kitchen». Макгі падрабязна разглядае працэсы, якія адбываюцца пры награванні цукру, сметанковага масла і малочных прадуктаў.
Дадатковай навуковай асновай служыць манаграфія W. P. Edwards «The Science of Sugar Confectionery», дзе падрабязна разбіраюцца тэхналагічныя працэсы вытворчасці ірысу і іншых карамельных вырабаў.
Прамежкавая выснова
Такім чынам, «Сметанковае піва» Джоан Роўлінг можна апісаць наступным чынам:
- гарачы напой;
- з густой пенай;
- з невялікай доляй алкаголю;
- з выразным сметанкова-ірысачным характарам;
- ключавую ролю ў смакавым профілі могуць адыгрываць сметанковае масла і цукар.
«Сметанковае піва» эпохі Цюдораў
У англійскай гісторыі сапраўды існаваў напой, вядомы як Buttered Beere — «сметанковае піва».
Адно з ранніх яго апісанняў змяшчаецца ў кнізе «The Good Huswifes Handmaide for the Kitchin» 1594 года.
Паводле рэцэпту, напой гатавалі з:
- піва;
- курыных жаўткоў;
- трысняговага цукру;
- сметанковага масла;
- мушкатовага арэха;
- імбіру;
- гваздзікі.
Інгрэдыенты награвалі і змешвалі да атрымання насычанага гарачага напою.
Роберт Мэй і Buttered Beer XVII стагоддзя
У пазнейшай кнізе шэф-повара Роберта Мэя «The Accomplisht Cook, or, The Art & Mystery of Cookery» 1671 года рэцэптура Buttered Beer атрымлівае далейшае развіццё.
У адным з варыянтаў да напою дадаюцца цёртыя сухары. Яны амаль не змянялі араматычную аснову, але рабілі і без таго каларыйны напой яшчэ больш сытным.
Эксперыментальная рэканструкцыя
Правёўшы шэраг эксперыментальных прыгатаванняў Buttered Beere паводле рэцэпту 1594 года, мы атрымалі гарачы слабаалкагольны напой, які мае тыя ж ключавыя прыкметы, што сустракаюцца ў літаратурным апісанні Butterbeer:
- выразны ірысачны смак;
- густая пеністая «шапка»;
- гарачая падача;
- невялікая доля алкаголю.
Гэтае падабенства дазваляе меркаваць, што гістарычнае Buttered Beere эпохі Цюдораў магло быць блізкім прататыпам напою, апісанага ў раманах пра Гары Потэра.
Пры гэтым Джоан Роўлінг у студзеньскім нумары Bon Appétit 2002 года падкрэслівала, што Butterbeer з’яўляецца яе ўласным вынаходніцтвам.
Да таго часу пісьменніца ўжо сутыкалася з абвінавачаннямі ў запазычанні элементаў іншых твораў — у прыватнасці, з боку Нэнсі Стаўфер. Таму ў артыкуле выказваецца меркаванне, што падкрэсліванне арыгінальнасці Butterbeer магло быць звязана з жаданнем дыстанцыявацца ад падобных абвінавачанняў.
Захаваныя ж гістарычныя крыніцы паказваюць, што напоі пад назвай Buttered Beer існавалі задоўга да з’яўлення кніг пра Гары Потэра.
«Граматка»: напой Жыгімонта I
«Граматка» — гэта не проста напой або страва, а частка культурнай спадчыны Беларусі, Літвы і Польшчы, карані якой узыходзяць да эпохі Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай.
Яна была распаўсюджана сярод шляхты і займала прыкметнае месца ў старой гастранамічнай культуры.
Граматка як ежа і лекавы напой
Цікавы прыклад змяшчаецца ў апісанні царквы вёскі Ванюжычы Мазырскага павета за 1778 год.
У дакуменце, прысвечаным цудам мясцовай цудатворнай іконы, распавядаецца пра старую пані Бянецкую, якая цяжка захварэла і доўгі час амаль не ўжывала ежы.
Паводле запісу, яна штодзённа выпівала толькі невялікую чашку падагрэтага піва са смятанай.
Ад граматкі да кавы
Прыгатаванне граматкі патрабавала дастаткова дарагіх інгрэдыентаў і прыпраў. У іх лік уваходзіў і трысняговы цукар, які ў тую эпоху таксама адносілі да дарагіх прывазных прадуктаў.
Па гэтай прычыне напой быў у першую чаргу даступны забяспечаным слаям насельніцтва.
Доўгі час граматка выконвала ролю ранішняга сагравальнага і танізавальнага напою, своеасаблівага папярэдніка кавы.
З распаўсюджваннем кававай культуры сітуацыя паступова змянілася. Пасля з’яўлення кавярняў у Рэчы Паспалітай кава пачала выцясняць старую традыцыю гарачых піўных сняданкаў.
«Пан Тадэвуш»: кава і гарачае піва
Адам Міцкевіч у паэме «Pan Tadeusz» апісвае перыяд, калі кава ўжо станавілася папулярнай, але гарачае піва працягвала прысутнічаць на сталах:
«Пажылыя дамы, устаўшы раней,
пілі каву, цяпер для сябе іншую страву зрабілі:
з гарачага піва, забеленага смятанай і маслам,
у якім плаваюць кавалачкі тварагу».
Раннія апісанні граматкі
Важныя звесткі пра граматку прыводзяць польскія гісторыкі і даследчыкі Томаш Свенцкі і Зыгмунт Глогер.
У 1816 годзе ў кнізе «Opis starożytnéy Polski» Томаш Свенцкі, спасылаючыся на англійскага медыка караля Яна III Сабескага Бернарда О’Конара і яго працу «The History of Poland» 1698 года, пісаў:
«Па раніцах мужчыны і жанчыны звычайна п’юць напой з піва з імбірам, цукрам і жаўтком».
Ужо тут прасочваюцца прамыя паралелі з англійскім Buttered Beere эпохі Цюдораў: выкарыстоўваюцца тыя ж базавыя прадукты і прыправы.
Ці былі цукар і спецыі даступныя ў ВКЛ?
Для разумення рэцэптуры важнае пытанне: ці маглі на тэрыторыі сучаснай Беларусі ў XVI–XVII стагоддзях выкарыстоўваць цукар, імбір і іншыя прывазныя прыправы?
Крыніцы па матэрыяльнай культуры адказваюць на гэтае пытанне станоўча.
Л. А. Малчанава
У працы «Очерки материальной культуры белорусов XVI–XVIII стст.» прыводзяцца звесткі пра разнастайныя імпартныя спецыі:
«Шляхта і гараджане ўжывалі размаітыя спецыі: перац, гарчыцу, імбір, цынамон, гваздзіку, лаўровы ліст, кардамон і інш. Спецыі завозілі ў Беларусь праз Польшчу…»
Асобна прыводзяцца звесткі пра набыццё цукру, перцу, імбіру, разынак, шафрану і міндалю для шляхецкага і гарадскога побыту.
Ю. Бохан і А. Скеп’ян
У даследаванні «Побыт феадалаў Вялікага Княства Літоўскага ў XV — сярэдзіне XVII стагоддзя» прыводзяцца звесткі Полацкай мытнай каморы за 1616 год:
«…піва, пітны мёд, алівы, перац, гваздзіка, арэхі, фігі, міндаль, імбір, цынамон, мускат, кмін, памеранцы, рыс, цукар».
Аўтары таксама апісваюць існаванне розных гатункаў цукру і вытворчасць прысмакаў пры магнацкіх дварах.
Граматка і піўныя супы XIX стагоддзя
У кулінарных кнігах XIX стагоддзя можна сустрэць мноства рэцэптаў граматкі і так званых «піўных супоў».
Яны вельмі блізкія паводле тэхналагічнай асновы, але адрозніваюцца наборам спецый і дадатковых кампанентаў.
Зыгмунт Глогер пра граматку
У «Encyklopedia staropolska ilustrowana» Зыгмунт Глогер піша:
«Граматка — густая поліўка з піва і цёртага хлеба, якая ў посныя дні стаяла на польскіх сталах на працягу стагоддзяў. Сірэніус вучыць, як гатаваць граматкі і іншыя поліўкі: „Трэба хлебныя рэшткі варыць у піве з цукрам, дадаўшы масла, жаўткі і крыху дзікага кмену для смаку — тады атрымаецца граматка“».
Варыяванне прыпраў — кмену, карыцы, мушкатовага арэха і іншых спецый — магло залежаць ад рэгіянальных асаблівасцей і даступнасці дарагіх імпартных інгрэдыентаў.
Граматка і Buttered Beere: параўнанне рэцэптур
Калі супаставіць гістарычныя рэцэпты, відаць, што іх аснова практычна супадае.
Агульныя інгрэдыенты
- піва;
- сметанковае масла;
- яечныя жаўткі;
- трысняговы цукар;
- імбір.
У якасці дадатковых прыпраў у граматцы маглі выкарыстоўваць кмен або карыцу, тады як у англійскім Buttered Beere эпохі Цюдораў — мушкатовы арэх.
Такое падабенства рэцэптурных асноў дазваляе разглядаць граматку і Buttered Beere як вельмі блізкія гістарычныя напоі, якія адрозніваліся перадусім дэталямі складу і выкарыстанымі спецыямі.
Жыгімонт I і граматка
Зыгмунт Глогер, спасылаючыся на Адольфа Павіньскага і яго працу «Źródła dziejowe», адзначаў:
«Хатнія запісы Жыгімонта I з XV стагоддзя, калі ён быў яшчэ каралевічам, паказваюць, што ў посныя дні ён звычайна снедаў граматкай».
Вялікі князь літоўскі і кароль польскі Жыгімонт I Стары, унук Ягайлы, паводле гэтага сведчання, сапраўды быў знаёмы з граматкай і ўжываў яе на сняданак.
Існуе таксама легенда, што ў 1518 годзе пасля шлюбу з Бонай Сфорцай менавіта граматку падалі маладой каралеве пасля першай шлюбнай ночы — як адно з першых знаёмстваў з мясцовай кухняй.
Гары Потэр і Жыгімонт I — адзін напой?
Такім чынам, англійскае Buttered Beere эпохі Цюдораў і граматка маюць надзвычай блізкую рэцэптурную аснову.
Калі гістарычнае Buttered Beere сапраўды стала прататыпам літаратурнага Butterbeer Джоан Роўлінг, атрымліваецца цікавая гастранамічная паралель:
Жыгімонт I і Гары Потэр маглі піць практычна адзін і той жа паводле сваёй асновы напой — гарачае піва з яйкамі, цукрам, маслам і прыправамі.
Піўны суп: прабацька граматкі і сметанковага піва
Асобна варта разгледзець нямецкую традыцыю піўнога супу — Biersuppe.
Змешванне піва з жаўткамі, маслам, хлебам і прыправамі было шырока вядома ў нямецкай кухні. Рэцэпты, вельмі блізкія паводле інгрэдыентаў да граматкі і Buttered Beere, сустракаюцца ўжо ў кнізе Маркса Румпольта «Ein new Kochbuch» 1581 года.
У склад розных піўных супоў уваходзілі:
- піва;
- хлеб;
- яйкі;
- сметанковае масла;
- цукар;
- спецыі.
Паводле кансістэнцыі гэта часта быў не столькі «суп» у сучасным разуменні, колькі сытны гарачы напой або вадкі сняданак.
У дакументах нямецкага двара пачатку XVIII стагоддзя піва і хлеб згадваюцца як ранні ранішні прыём ежы. У артыкуле таксама разглядаецца магчымая сугучнасць нямецкага Früh і адной з назваў граматкі — «фарамушка».
Вядома таксама пра ўжыванне падобных гарачых піўных напояў пры англійскім двары.
Папулярнасць Biersuppe ў Германіі захоўвалася вельмі доўга. Так, Генрыета Давідыс у «Henriette Davidis’ Practical Cook Book» 1897 года прыводзіць цэлы раздзел з 11 рэцэптамі вінных і піўных супоў.
У рамках прапанаванай гіпотэзы нямецкая традыцыя піўнога супу магла стаць адной з асноў, з якіх у розных рэгіёнах Еўропы развіліся як граматка, так і англійскае Buttered Beere.
Як прыгатаваць граматку
Вывучыўшы гістарычныя апісанні і правёўшы ўласныя кулінарныя эксперыменты, прапаную адаптаваны рэцэпт граматкі.
Гэта не спроба літаральна ўзнавіць адзін канкрэтны гістарычны тэкст, а практычная версія напою, якая аб’ядноўвае характэрныя інгрэдыенты і тэхналагічныя прыёмы апісаных вышэй рэцэптаў.
Інгрэдыенты на 1–2 порцыі
- Піва — каля 500 мл. Пажадана цёмнае, паўцёмнае або спецыяльнае сезоннае ці каляднае.
- Сметанковае масла — 30 г.
- Трысняговы цукар — 50 г.
- Курыны жаўток — 1 шт.
- Свежы імбір — каля 2 чайных лыжак у нацёртым выглядзе.
- Мушкатовы арэх — каля 1 чайнай лыжкі без горкі.
- Гваздзіка — 2–4 бутоны, прыкладна 0,3 г.
- Кмен або карыца — на смак, у залежнасці ад жаданага араматычнага кірунку.
1. Падрыхтуйце яечна-цукровую аснову
У невялікай місцы змяшайце трысняговы цукар з яечным жаўтком да аднароднай, злёгку крэмавай кансістэнцыі.
Маса павінна стаць гладкай, амаль без адчувальных крышталяў цукру і па колеры нагадваць гарчыцу.
2. Падрыхтуйце спецыі
Здрабніце або натрыце імбір і мушкатовы арэх, падрыхтуйце гваздзіку.
Калі хочаце атрымаць больш традыцыйны профіль граматкі, дадайце кмен. Для больш выразнага рэзкага характару можна выкарыстоўваць карыцу замест кмену або разам з ім.
3. Нагрэйце піва са спецыямі
Пераліце піва ў невялікі рондаль або сатэйнік.
Дадайце:
- імбір;
- мушкатовы арэх;
- гваздзіку;
- кмен або карыцу.
Павольна награвайце на сярэднім агні, даводзячы напой да лёгкага кіпення.
Безалкагольны варыянт
Калі вы хочаце паменшыць утрыманне алкаголю, у зыходнай версіі рэканструкцыі прапануецца кіпяціць піва каля 30–35 хвілін.
4. Працадзіце піва
Пасля закіпання зніміце рондаль з агню і працадзіце змесціва праз дробнае сіта або марлю.
Так вы выдаліце часцінкі спецый і атрымаеце чыстую рэзкую піўную аснову.
5. Тэмперуйце жаўток
Адліце невялікую колькасць гарачага піва ў асобную міску.
Павольна ўвядзіце яечна-цукровую масу, пастаянна перамешваючы. Гэта дазволіць паступова прагрэць жаўток і зменшыць рызыку яго згортвання.
Пасля атрымання аднароднай масы тонкім струменьчыкам вярніце сумесь у асноўны рондаль, працягваючы акуратна памешваць.
6. Дадайце сметанковае масла
Вярніце рондаль на слабы агонь і адразу дадайце сметанковае масла.
Пастаянна памешвайце да поўнага яго раставання.
Граматка паступова набудзе характэрную густую сметанковую тэкстуру.
7. Падавайце гарачай
Гатовую граматку падавайце цёплай або гарачай у кухлях, устойлівых да высокай тэмпературы.
Па жаданні паверхню можна прысыпаць:
- карыцай;
- свежанатёртым мушкатовым арэхам.
Лепш за ўсё піць граматку адразу пасля прыгатавання — менавіта свежай найбольш ярка адчуваюцца яе насычаны водар, сметанковая тэкстура і сагравальны характар.
- Harry Potter and the Prisoner of Azkaban ↗ — J. K. Rowling, Bloomsbury Publishing, 1999
Трэці раман серыі пра Гары Потэра, упершыню апублікаваны выдавецтвам Bloomsbury у 1999 годзе. Адна з асноўных літаратурных крыніц для даследавання выдуманага напою Butterbeer: у кнізе неаднаразова апісваюцца яго падача, тэмпература, пена і сагравальны эфект. Гэтыя згадкі дазваляюць супастаўляць літаратурны вобраз Butterbeer з гістарычнымі гарачымі напоямі на аснове піва.
- Harry Potter’s butterbeer recipe uncovered ↗ — Fox News, Fox News, 2010
Публікацыя Fox News пра Butterbeer з твораў Джоан Роўлінг і яго ўвасабленне ў тэматычным парку Harry Potter. Матэрыял прыводзіць выказванне Роўлінг пра тое, што яна ўяўляла смак напою падобным да менш салодкай ірыскі. Публікацыя карысная для даследавання меркаванага смакавага профілю літаратурнага Butterbeer.
- On Food and Cooking: The Science and Lore of the Kitchen — Harold McGee, Scribner, 2004
Навукова-папулярная праца Гаральда Макгі пра хімію і фізіку харчовых прадуктаў і працэсы, якія адбываюцца падчас прыгатавання ежы. Для даследавання гістарычных напояў на аснове піва кніга карысная пры тлумачэнні змяненняў цукру і малочных прадуктаў пры награванні і фарміравання карамельных і ірысачных смака-араматычных характарыстык.
- The Science of Sugar Confectionery ↗ — W. P. Edwards, Royal Society of Chemistry, 2000
Спецыялізаваная праца W. P. Edwards, прысвечаная навуковым і тэхналагічным асновам вытворчасці цукровых кандытарскіх вырабаў. Разглядае ўласцівасці цукроў і працэсы вырабу розных відаў кандытарскай прадукцыі, у тым ліку ірысу і карамелі. Для даследавання гістарычнага Butterbeer крыніца карысная пры аналізе паходжання характэрнага ірысава-карамельнага смакавага профілю напою.
- The good Huswifes Handmaide for the Kitchin ↗ — Anon, Richard Iones, 1594
Ананімная англійская кулінарная кніга, выдадзеная ў Лондане ў 1594 годзе. Змяшчае рэцэпт «To make Buttered Beere» — гарачага напою на аснове піва, яечных жаўткоў, цукру, сметанковага масла, мушкатовага арэха, гваздзікі і імбіру. Адна з ключавых першакрыніц для вывучэння англійскага buttered beer ранняга Новага часу.
- The accomplisht cook, or The art and mystery of cookery ↗ — Robert May, N. Brooke, 1671
Англійская кулінарная кніга Роберта Мэя, прадстаўленая тут трэцім выданнем 1671 года. Змяшчае некалькі спосабаў прыгатавання Buttered Beer і іншых страў і напояў на аснове піва або элю з яйкамі, сметанковым маслам і прыправамі. Крыніца дазваляе прасачыць развіццё традыцыі гарачых піўных напояў у Англіі XVII стагоддзя.
- Scholastic Rebuffs Potter Infringement Charges ↗ — Jim Milliot; Steven Zeitchik, Publishers Weekly, 2002
Публікацыя прафесійнага выдавецкага часопіса Publishers Weekly пра завяршэнне судовай спрэчкі паміж Nancy Stouffer і J. K. Rowling, Scholastic і Time Warner. Матэрыял апісвае прэтэнзіі Stouffer, звязаныя з выкарыстаннем назвы «Muggles» і іншымі меркаванымі падабенствамі з яе творамі, а таксама рашэнне Федэральнага акруговага суда Паўднёвай акругі Нью-Ёрка ад верасня 2002 года. Крыніца выкарыстоўваецца для гістарычнага кантэксту спрэчкі пра аўтарства і паходжанне асобных элементаў сусвету Harry Potter.
- Scholastic, Inc. v. Stouffer, 221 F. Supp. 2d 425 (S.D.N.Y. 2002) ↗ — United States District Court for the Southern District of New York, Justia, 2002
Судовае рашэнне Федэральнага акруговага суда Паўднёвай акругі Нью-Ёрка па спрэчцы паміж Scholastic, J. K. Rowling і Time Warner, з аднаго боку, і Nancy Stouffer — з другога. Першасная юрыдычная крыніца для вывучэння заяў бакоў, пытанняў аўтарскага права і таварных знакаў, а таксама вынікаў судовага разгляду вакол твораў пра Гары Потэра.
- Pan Tadeusz czyli ostatni zajazd na Litwie. Historja szlachecka z r. 1811 i 1812, we dwunastu księgach, wierszem ↗ — Adam Mickiewicz, Alexander Jełowicki, 1834
Першае выданне паэмы Адама Міцкевіча «Pan Tadeusz», апублікаванае ў Парыжы ў 1834 годзе. У сцэне сняданку ў другой кнізе побач з кавай апісваецца гарачае піва, забеленае вяршкамі, з тварагом. Літаратурная крыніца важная для даследавання ўяўленняў пра гарачыя стравы і напоі на аснове піва ў побытавай культуры былых земляў Рэчы Паспалітай.
- Opis starożytnéy Polski. T. 1 ↗ — Tomasz Święcki, Zawadzki i Węcki, 1816
Гісторыка-апісальная праца Томаша Свенцкага пра старую Польшчу, выдадзеная ў Варшаве ў 1816 годзе. Аўтар згадвае ранішнюю поліўку з піва, запраўленую цукрам, імбірам і яечным жаўтком. Крыніца важная для вывучэння побытавых традыцый ужывання гарачых страў на аснове піва і іх апісання ў польскай гістарычнай літаратуры пачатку XIX стагоддзя.
- Kucharka polska miejska i wiejska, zawierająca kilka set przepisów kucharskich ↗ — T. Wiśniewski, J. Chociszewski, 1879
Польская гарадская і вясковая кулінарная кніга XIX стагоддзя, якая змяшчае некалькі соцень рэцэптаў паўсядзённых страў. Выданне ўяўляе цікавасць для даследавання хатняй кухні, кулінарнай тэрміналогіі і традыцыі супоў ды іншых страў на аснове піва ў польскай гастранамічнай культуры XIX стагоддзя.
- Praktyczna kucharka. Przepisy praktyczne i tanie przyrządzania wszelkich potraw, mięsiw, ryb, wędlin, sosów, zup, jarzyn oraz ciast zwykłych i wielkanocnych, soków, konfitur, galaret, tortów, lodów i t.d. ↗ — Anon, Fr. Chocieszyński, 1886
Польская практычная кулінарная кніга, выдадзеная ў Познані ў 1886 годзе другім выданнем. Змяшчае рэцэпты паўсядзённай кухні, у тым ліку супы, мясныя і рыбныя стравы, соусы, гародніну, выпечку, прысмакі і напоі. Выданне ўяўляе цікавасць для даследавання польскай кулінарнай традыцыі XIX стагоддзя і рэцэптаў страў на аснове піва, дазваляючы прасачыць захаванне піўных супоў у хатняй кухні гэтага перыяду. WBC Poznań
- Ein new Kochbuch ↗ — Marx Rumpolt, Marx Rumpolt und Sigmund Feyerabend, 1581
Нямецкая кулінарная кніга Маркса Румпольта, выдадзеная ў Франкфурце-на-Майне ў 1581 годзе. Змяшчае некалькі рэцэптаў піўных супоў з яйкамі, сметанковым маслам, хлебам, кменам і іншымі дадаткамі. Адна з ранніх еўрапейскіх першакрыніц для параўнальнага даследавання гарачых страў на аснове піва.
- Bon Appétit — Anon, Condé Nast, 2002
Выпуск амерыканскага кулінарнага часопіса Bon Appétit за 2002 год, у якім, паводле пазнейшых публікацый, Джоан Роўлінг адказвала на пытанне пра меркаваны смак Butterbeer. Дакладная назва матэрыялу і яго аўтар пакуль не пацверджаны па арыгінальным выпуску.
- Encyklopedja staropolska ilustrowana ↗ — Zygmunt Gloger, P. Laskauer i W. Babicki, 1900–1903
Ілюстраваная энцыклапедыя старапольскай культуры Зыгмунта Глогера, выдадзеная ў Варшаве ў 1900–1903 гадах. Артыкул «Gramatka» разглядае назвы і спосабы прыгатавання густой стравы на аснове піва або віна і хлеба і прыводзіць звесткі з больш ранніх крыніц. Важная другасная крыніца для вывучэння тэрміналогіі і гісторыі граматкі.
- Henriette Davidis' practical cook book ↗ — Henriette Davidis, H. H. Zahn & Co., 1897
Англамоўнае амерыканскае выданне кулінарнай кнігі Генрыеты Давідыс, падрыхтаванае на аснове трыццаць пятага нямецкага выдання і апублікаванае ў Мілуокі ў 1897 годзе. Прадстаўляе традыцыі нямецкай і еўрапейскай хатняй кухні і карыснае для параўнальнага даследавання рэцэптаў піўных супоў ды іншых страў на аснове піва XIX стагоддзя.
- З вяршкамі і за чытаннем навін. Нашы продкі пілі каву па-еўрапейску — Кірыл Карлюк, Наша гісторыя, 2021
Публікацыя Кірыла Карлюка ў беларускім гістарычным часопісе «Наша гісторыя» №11 (40) за 2021 год, прысвечаная гісторыі ўжывання кавы і звязаным з ёй побытавым звычаям. Матэрыял уяўляе цікавасць для даследавання змяненняў культуры ранішніх напояў і харчавання на беларускіх землях. Поўны змест публікацыі патрабуе зверкі з арыгінальным нумарам часопіса.
- The History of Poland: In Several Letters to Persons of Quality ↗ — Bernard Connor, J.D., 1698
Англамоўная гісторыка-геаграфічная праца Бернарда Коннора пра Рэч Паспалітую, апублікаваная ў Лондане ў 1698 годзе. Кніга ахоплівае гісторыю, геаграфію, дзяржаўны лад, грамадства і звычаі краіны. Уяўляе каштоўнасць як ранняя крыніца канца XVII стагоддзя для даследавання паўсядзённай культуры і харчовых практык Рэчы Паспалітай.
- Описание церкви деревни Ванюжичи Мозырьского павета за 1778 год — Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі, 1778
Архіўнае апісанне царквы вёскі Ванюжычы Мазырскага павета за 1778 год, якое захоўваецца ў Нацыянальным гістарычным архіве Беларусі. Дакумент змяшчае звесткі пра мясцовую царкву, рэлігійнае жыццё і звязаныя з ёй сведчанні XVIII стагоддзя. Для даследавання гісторыі харчавання і піўной культуры ўяўляе цікавасць згадка пра ўжыванне падагрэтага піва са смятанай як ежы і напою падчас працяглай хваробы. НГАБ, ф. 136, воп. 1, спр. 41240, арк. 67 адв. Згадка пра жанчыну, якая падчас працяглай хваробы штодзённа ўжывала невялікую чашку падагрэтага піва са смятанай.