З якога зерня варылі піва нашы продкі?
Падчас даследавання беларускіх фальклорных і этнаграфічных крыніц было выяўлена 440 запісаў, у якіх згадваецца піва. Толькі ў 92 з іх непасрэдна пазначана зерне: у 43 выпадках — пшаніца, у 38 — ячмень і ў 11 — жыта. Гэтыя сведчанні сабраны на інтэрактыўнай мапе.
Зерне ў фальклорных запісах пра піва
З якога зерня варылі піва на беларускіх землях? Адказ на гэтае пытанне можна шукаць не толькі ў гаспадарчых дакументах і старых рэцэптах. Звесткі пра піва захаваліся таксама ў народных песнях, абрадах і іншых фальклорных і этнаграфічных запісах.
Для гэтага даследавання я вывучыў 40 тамоў серыі «Беларуская народная творчасць», матэрыялы «Беларускага фальклору ў сучасных запісах», а таксама народныя спеўнікі Антона Грыневіча, у тым ліку Bielaruskije piesni z notami 1910 і 1912 гадоў.
У гэтых матэрыялах было знойдзена 440 запісаў, дзе ў той ці іншай форме згадваецца піва.
Аднак толькі 92 запісы — каля 20,9 % ад усіх знойдзеных — дазваляюць непасрэдна вызначыць зерне, з якога ў тэксце зроблена піва.
Пшаніца, ячмень і жыта
У 92 запісах з указаным зернем размеркаванне атрымалася наступным:
- пшаніца — 43 запісы (46,7 %);
- ячмень — 38 запісаў (41,3 %);
- жыта — 11 запісаў (12,0 %).
Такім чынам, у сабранай выбарцы найбольш часта непасрэдна называецца пшанічнае піва. Ячменныя згадкі ідуць амаль следам, а жытнія сустракаюцца значна радзей.
Гэтыя лічбы, аднак, не з'яўляюцца статыстыкай вытворчасці піва ў мінулым. Яны паказваюць толькі суадносіны сярод тых фальклорных і этнаграфічных запісаў, якія трапілі ў даследаваную выбарку і ў якіх зерне было названа дастаткова выразна.
Інтэрактыўная мапа
Усе 92 запісы былі размеркаваны на мапе паводле віду зерня.
На ёй асобнымі пластамі паказаны:
- пшанічнае піва — 43 запісы;
- ячменнае піва — 38 запісаў;
- жытнёвае піва — 11 запісаў.
Для асобных пунктаў захаваны не толькі геаграфічныя каардынаты, але і звесткі пра крыніцу, назву запісу, поўны тэкст матэрыялу, месца і час запісу, а там, дзе гэтыя даныя вядомыя, — і інфармацыя пра чалавека, ад якога быў зроблены запіс.
Інтэрактыўная мапа «Беларускае піва. 🍺»
Мапа дазваляе ўбачыць не толькі тое, якое зерне згадваецца ў крыніцах, але і геаграфію гэтых сведчанняў.
Што паказвае гэтая выбарка
Фальклор не з'яўляецца тэхналагічнай інструкцыяй па піваварэнні. Аднак сотні згадак пра піва паказваюць, наколькі натуральна гэты напой прысутнічаў у песнях, абрадах і традыцыйнай культуры.
Асабліва каштоўныя 92 запісы, дзе крыніца дазваляе звязаць піва з канкрэтным зернем. Яны сведчаць, што ў зафіксаванай традыцыі піва звязвалася прынамсі з пшаніцай, ячменем і жытам.
Мапа — гэта не канчатковы адказ на пытанне, з чаго беларусы варылі піва ва ўсе гістарычныя перыяды, а інструмент для далейшага даследавання. Па меры знаходжання новых крыніц яе можна дапаўняць новымі запісамі.
- Беларуская народная творчасць ↗ — Навука і тэхніка; Беларуская навука, 1970–2007
Шматтомная акадэмічная серыя выданняў беларускага фальклору, заснаваная ў 1970 годзе Інстытутам мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору Акадэміі навук Беларусі. Серыя ўключае сістэматызаваныя запісы народных песень, абрадаў, паданняў, казак, прыказак, прымавак і іншых жанраў, сабраныя ў розных рэгіёнах Беларусі. Выданні змяшчаюць звесткі пра традыцыйны побыт, земляробства, ежу і напоі і з'яўляюцца важнай крыніцай для даследавання гісторыі беларускай матэрыяльнай і духоўнай культуры.
- Беларускі фальклор у сучасных запісах — Выд-ва БДУ; Універсітэцкае, 1973–1995
Серыя фальклорных зборнікаў, якая ўключае запісы традыцыйнай беларускай вуснай культуры, сабраныя ў розных рэгіёнах Беларусі ў другой палове XX стагоддзя. У выданнях прадстаўлены песні, абрады, паданні, прыказкі, прымаўкі і іншыя фальклорныя матэрыялы з указаннем месцаў іх запісу. Дзякуючы геаграфічнай прывязцы матэрыялаў серыя дазваляе даследаваць рэгіянальнае распаўсюджанне элементаў традыцыйнай культуры, у тым ліку звестак пра ежу, напоі і сельскагаспадарчыя культуры.
- Народны сьпеўнік: на 1–3 галасы — Антон Грыневіч, 1920
Зборнік беларускіх народных песень, апрацаваны фалькларыстам, кампазітарам і збіральнікам народнай музыкі Антонам Грыневічам і выдадзены ў Вільні ў 1920 годзе. Выданне змяшчае ўзоры беларускай песеннай традыцыі, зафіксаванай Грыневічам падчас яго збіральніцкай працы. Зборнік мае каштоўнасць як ранняя апублікаваная крыніца па музычным фальклоры і традыцыйнай культуры Беларусі.