Як Тызенгаўз развіваў піваварства

Граф Антоній Тызенгаўз — вядомы дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага і эканамічны рэфарматар эпохі апошняга караля Рэчы Паспалітай Станіслава Аўгуста Панятоўскага. У 1765 годзе кароль прызначыў яго надворным падскарбіем літоўскім і кіраўніком каралеўскіх эканомій, пасля чаго Тызенгаўз разгарнуў маштабныя гаспадарчыя пераўтварэнні.

На гэтым фоне ў мяне ўзнікае пытанне: ці закранулі яго рэформы піваварства на тэрыторыі нашага краю?

Каб адказаць на яго, паводле парады доктара гістарычных навук Юрыя Гардзеева я звярнуўся да манументальнай працы Станіслава Касцялкоўскага — гісторыка, ураджэнца Гродна, які прысвяціў дзесяцігоддзі вывучэнню эпохі Станіслава Аўгуста. Касцялкоўскі больш за трыццаць гадоў збіраў матэрыялы ў архівах як у краіне, так і за яе межамі.

Яго галоўная праца разраслася да больш чым тысячы старонак. Рукапіс быў падрыхтаваны да друку ў Вільні ў 1939 годзе, захаваўся падчас вайны і ўрэшце выйшаў у Лондане ў 1970–1971 гадах пад назвай «Antoni Tyzenhauz: podskarbi nadworny litewski» («Антоній Тызенгаўз, падскарбі надворны літоўскі»), у двух тамах. Менавіта гэтую працу, а таксама шэраг крыніц, на якія спасылаўся аўтар, я выкарыстаў для пошуку адказу.

Што ўдалося выявіць

Перш за ўсё — Тызенгаўз запрашаў дасведчаных півавараў-саладоўнікаў, асабліва з Чэхіі. Іх задачай былі не толькі кансультацыі пры будаўніцтве і арганізацыі бровараў і саладовень, але і навучанне мясцовых спецыялістаў вытворчасці выдатнага соладу і варэнню якаснага піва.

Пра гэта пісаў прафесар Віленскага ўніверсітэта Юзаф Ярашэвіч, які таксама працаваў з архівамі Тызенгаўза:

…Каб укараніць у Літве лепшы спосаб варэння піва, ён (Тызенгаўз) запрашае з чэшскай Прагі півавараў, будуе паводле іх пажаданняў бровары, забяспечвае неабходным посудам, але адначасова абавязвае іх удасканальваць у гэтым жа рамястве адабраных сялян — не толькі з эканомій, але нават з прыватных маёнткаў…

Як асобны прыклад арганізацыі найму піваварных спецыялістаў у XVIII стагоддзі можам разгледзець кантракт з майстрам-саладоўнікам і піваварам Янам Вейгнерам, заключаны 21 жніўня 1760 года: яго наймаюць, каб навесці парадак у бровары мястэчка Велішэў (сучасная Польшча, Мазавецкае ваяводства). Паводле ўмоў пагаднення майстар абавязаны варыць ардынарнае (звычайнае) піва, а пры неабходнасці — і «дубельтовае» (падвойнае), больш моцнае, прычым з соладу ўласнага прыгатавання і так, каб напой быў якасным і празрыстым для ўсіх корчмаў Велішэўскага ключа.

Адначасова на яго ўскладаўся тэхнічны нагляд за новым піваварным заводам: вызначыць, якія патрабуюцца мулярскія, бандарныя і цяслярскія работы, растлумачыць, як іх выканаць, і прасачыць за іх ажыццяўленнем.

За гэтую службу казна ўстанаўлівала рэгулярнае ўтрыманне: грашовае жалаванне, а таксама натуральныя выдачы збожжам, крупамі, маслам і сырам.

Дарэчы, у Гродне захаваўся будынак бровара, пабудаванага яшчэ ў часы Тызенгаўза, дзе, верагодна, працавалі запрошаныя чэшскія півавары. Як адзначае гродзенскі гісторык Андрэй Вашкевіч, гаворка ідзе пра дом па адрасе: вуліца Падольная, 37, дзе сёння знаходзіцца рэстаран «Шервуд». Першапачаткова гэты будынак быў узведзены менавіта як бровар.

Будаўніцтва і маштабы

З даследаванняў Касцялкоўскага відаць, што дзейнасць Тызенгаўза распаўсюджвалася і на яго прыватныя ўладанні. Гісторык згадвае запрашэнне ў гэтыя ўладанні рамеснікаў, правядзенне буйных будаўнічых работ, узнікненне мураваных бровараў і саладовень. Пры гэтым Касцялкоўскі асобна агаворвае — многія з гэтых прадпрыемстваў маглі існаваць яшчэ да Тызенгаўза, а дакладных колькасных звестак і фінансавых паказчыкаў крыніцы не даюць.

Дарэчы, калі гаварыць пра «мураваныя» бровары, у дакументах Тызенгаўза можна ўбачыць, у колькі ацэньвалася будаўніцтва буйнога цаглянага піваварнага завода разам з інфраструктурай. Калі Магілёўская эканомія ў канцы 1772 года пераходзіла пад уладу Расійскай імперыі, віцэ-адміністратар Кліманьскі, які заставаўся на месцы паводле даручэння караля да моманту гвалтоўнага адхілення ад пасады, у рапартах згадваў:

…вялікі магілёўскі бровар, які падчас заняцця краю толькі заканчвалі будаваць з каменю…

Пералічваючы аб'екты, за якія новая ўлада павінна была выплаціць кампенсацыю як за пакінутую маёмасць, ён асобна падкрэсліваў і гэты бровар. У дакументах адзначалася, што яго кошт, прынамсі паводле ўкладанняў у будаўніцтва, ацэньваўся не менш як у 200 000 злотых.

Заўвага

У срэбным эквіваленце сума 200 000 злотых 1770-х гадоў — гэта каля 584,5 кг чыстага срэбра, што паводле каціровак на 9 лютага 2026 года адпавядае прыкладна 1,55 млн долараў ЗША.

Сыравіна: солад і хмель

Важна, што дзейнасць Тызенгаўза ў сферы піваварства выходзіла далёка за межы запрашэння замежных майстроў і будаўніцтва капітальных мураваных бровараў і саладовень. З прац Станіслава Касцялкоўскага вынікае: паралельна ён мэтанакіравана займаўся ўмацаваннем сыравіннай базы.

Гаворка ішла не толькі пра патрабаванне варыць піва і вырабляць солад з мясцовага збожжа. Праз сістэму гаспадарчых паляпшэнняў Тызенгаўз імкнуўся пашырыць самі магчымасці вытворчасці сыравіны. У лісце «Punkta do juramentu od JW Tyzenhauza podskarbego nadwornego litewskiego do istoty sprawy…» ён падкрэсліваў, што штогадовыя меліярацыйныя работы ўводзілі ў гаспадарчы абарот новыя землі, прычым іх каштоўнасць аказвалася вышэйшай за панесеныя выдаткі, нават калі дзеля гэтага даводзілася карыстацца авансамі і залазіць у даўгі.

Касцялкоўскі пералічвае, што вызваленыя ўрадлівыя землі часта выкарыстоўваліся для ўладкавання аўстэрый (такі тып карчмы), закладкі садоў, вырошчвання збожжавых культур на солад і, што самае галоўнае, для закладкі хмельнікаў. Такім чынам відаць, што Тызенгаўз вырашаў пытанне комплексна: не толькі арганізаваць вытворчасць піва і соладу, але і забяспечыць гаспадаркі ўласным хмелем.

Гэта была спроба выбудаваць замкнёны эканамічны цыкл, у якім асноўныя інгрэдыенты вырабляліся ў межах яго ўладанняў. Больш за тое, з апісанняў гаспадарчага рэжыму ў эканоміях вынікае, што клопат пра хмель пераходзіў з узроўню «пажаданага» на ўзровень абавязковага. Касцялкоўскі адзначае, што ў шэрагу эканомій — у тым ліку Гродзенскай і Брэсцка-Кобрынскай — на сялян ускладалася так званая daremszczyzna (дарэмшчына), дадатковая бясплатная павіннасць звыш звычайнай паншчыны.

Сярод работ, якія павінны былі выконвацца на карысць гаспадаркі, непасрэдна названы збор хмелю. Іншымі словамі, хмельнікі не былі толькі эксперыментам або пабочным заняткам адміністрацыі. Іх абслугоўванне станавілася часткай рэгулярнай працоўнай сістэмы маёнткаў.

Так палітыка развіцця піваварства абапіралася не толькі на будаўніцтва заводаў і найм майстроў, але і на арганізаваную, інстытуцыйна замацаваную вытворчасць сыравіны.

Вынік

Калі аб'яднаць усё сказанае, становіцца зразумела: Тызенгаўз разглядаў піваварства як сістэму. Ён запрашаў чэшскіх майстроў, будаваў капітальныя бровары і саладоўні, кантраляваў навучанне мясцовых спецыялістаў і адначасова ствараў умовы для вытворчасці ўласнай сыравіны — соладу і хмелю, аж да арганізацыі хмельнікаў і замацавання іх абслугоўвання ў павіннасцях. Менавіта таму можна гаварыць, што дзякуючы яго палітыцы на нашых землях у другой палове XVIII стагоддзя фарміравалася чэшская школа піваварства, але ўжо заснаваная на мясцовых рэсурсах — соладзе, хмелі і вадзе.