Салодкая спадчына Рэчы Паспалітай: мёд і пітныя мяды паводле працы Габрыэля Жачынскага
Пітны мёд на землях Рэчы Паспалітай меў шматвяковую гісторыю і ўспрымаўся не як другарадны напой, а як паўночны адпаведнік віна. Паводле працы Габрыэля Жачынскага 1721 года даследуем сведчанні пра мёд і мядовыя напоі Літвы, Русі, Жамойці, Валыні, Курляндыі ды іншых рэгіёнаў — з асаблівай увагай да Вялікага Княства Літоўскага і гісторыі зямель сучаснай Беларусі.
Уводзіны
Гісторыя пітнога мёду на нашых землях значна глыбейшая, чым можа здавацца сёння. Для сучаснага чалавека мёд перадусім асацыюецца з прадуктам пчалярства, а алкагольны напой з яго — з чымсьці рэдкім ці нават экзатычным. Аднак крыніцы XVI–XVIII стагоддзяў малююць зусім іншую карціну.
На землях Рэчы Паспалітай, у тым ліку Вялікага Княства Літоўскага, мёд быў важным прыродным рэсурсам, прадметам гандлю, лекавым сродкам і асновай для вытворчасці цэлага сямейства алкагольных напояў. Пітныя мёды маглі быць маладымі і вытрыманымі, светлымі і цёмнымі, празрыстымі і каламутнымі, з дадаткам траў, хмелю, спецый ці фруктовых сокаў. Асобныя гатункі сучаснікі ставілі ў адзін шэраг з добрымі еўрапейскімі вінамі.
Асабліва цікавае сведчанне пра гэтую культуру пакінуў польскі езуіт і прыродазнавец Габрыэль Жачынскі (Gabriel Rzączyński, 1664–1737). У 1721 годзе ў Сандаміры выйшла яго шырокая праца:
Historia Naturalis Curiosa Regni Poloniae, Magniducatus Lituaniae, Annexarumque Provinciarum, in Tractatus XX Divisa — «Цікавая натуральная гісторыя Каралеўства Польскага, Вялікага Княства Літоўскага і далучаных правінцый, падзеленая на дваццаць трактатаў».
Жачынскі збіраў звесткі з антычных, сярэднявечных і сучасных яму медыцынскіх, прыродазнаўчых, гістарычных і геаграфічных прац, супастаўляў іх з аповедамі відавочцаў і ўласнымі назіраннямі.
Менавіта таму яго кніга дазваляе ўбачыць пітны мёд не як асобны рэцэпт, а як частку вялікай гістарычнай традыцыі.
Для Беларусі гэты матэрыял асабліва важны. Значная частка сучаснай тэрыторыі краіны ў часы Жачынскага ўваходзіла ў Вялікае Княства Літоўскае, а сярод апісаных ім зямель і мясцін сустракаюцца Літва ў гістарычным разуменні, Русь, Палессе і ўладанні найбуйнейшых магнацкіх родаў ВКЛ. У тэксце асобна згадваюцца Нясвіж Радзівілаў і Ружаны Сапегаў — мясціны, дзе, паводле прыведзеных Жачынскім сведчанняў, існавала культура надзвычай працяглай вытрымкі пітных мёдаў.
Пітны мёд у кантэксце гэтага артыкула — алкагольны напой, які атрымліваюць шляхам закісання мёду, разведзенага вадой; у розных варыянтах да яго маглі дадаваць сокі, хмель, травы і вострыя прыправы.
Важна ўлічваць тэрміналогію старых крыніц. Назвы Polonia, Lituania, Ruthenia, Russia, Samogitia, Volhinia ды іншыя нельга аўтаматычна атаясамліваць з сучаснымі дзяржаўнымі межамі. У розных аўтараў іх значэнне адрознівалася. Таму ў артыкуле яны разглядаюцца перадусім як гісторыка-геаграфічныя паняцці свайго часу.
Што навукоўцы мінулага лічылі мёдам
Перш чым гаварыць непасрэдна пра напоі, Жачынскі падрабязна разбірае ўяўленні ранейшых аўтараў пра паходжанне самога мёду.
Для антычных і раннемадэрных натурфілосафаў гэтае пытанне было далёка не відавочным.
Клаўдзій Гален называў мёд «сокам нябеснай расы». Падобныя ўяўленні захоўваліся вельмі доўга: мёд маглі лічыць асаблівай вільгаццю, якая ўзнікае ў паветры і асядае на раслінах.
Ганарат Фабры прапаноўваў іншае тлумачэнне. На яго думку, пчолы збіраюць з кветак падрыхтаваны прыродай сок, пераносяць яго ў соты, а затым мёд паступова выспявае ў вуллі.
Фабры асобна спрачаўся з уяўленнем, нібыта гатовы мёд проста выпадае з неба. Ён звяртаў увагу на тое, што пчолы выбіраюць пэўныя расліны і што мёд, атрыманы з розных кветак, адрозніваецца.
П'ер Гасэндзі таксама разглядаў пчол не проста як збіральніц, а як удзельніц пераўтварэння зыходнага расліннага рэчыва.
Антуан Ле Гран развіваў гэтую думку яшчэ далей: калі арганізм жывёлы здольны ператвараць ежу ў малако, разважаў ён, дык чаму пчолы не могуць пераўтвараць сабраную раслінную сыравіну ў мёд?
Для нас гэтыя разважанні цікавыя не як сучаснае тлумачэнне біялогіі пчалы, а як сведчанне таго, наколькі важнае месца займаў мёд у прыродазнаўстве XVII стагоддзя.
Якім быў «найлепшы мёд»
Жачынскі сабраў і ўяўленні лекараў ды фармаколагаў пра якасць мёду.
Высока цаніўся мёд чысты, празрысты, духмяны і дастаткова густы, каб пры сцяканні ўтвараць бесперапынную нітку. Добрым мог лічыцца як жаўтаваты, так і белы мёд, калі ён адпавядаў гэтым патрабаванням.
Іаган Шродэр у сваёй Pharmacopoeia Medico-Chymica асабліва вылучаў так званы «дзявочы мёд» — найбольш далікатны і чысты гатунак.
Але для нашага даследавання важнейшае іншае: пасля тэарэтычных разважанняў Жачынскі пераходзіць да геаграфіі і паказвае, наколькі ўстойлівай была рэпутацыя зямель Рэчы Паспалітай як рэгіёна выключнага багацця мёду.
У розных аўтараў сустракаюцца выразы пра зямлю, якая «без меры багатая на мёд і воск», дзе цяжка ўявіць недахоп прадуктаў пчалярства.
Гэта паўтараецца ў геаграфічных, гістарычных і прыродазнаўчых працах розных эпох.
Мядовая геаграфія Рэчы Паспалітай
Жачынскі не абмяжоўваецца агульнымі словамі і пералічвае асобныя рэгіёны, вядомыя сваім мёдам.
Падолле апісваецца як надзвычай багатая на меданосы зямля. У некаторых прыведзеных ім сведчаннях падкрэсліваецца не толькі колькасць мёду, але і водар мясцовай расліннасці.
Русь у шырокім гісторыка-геаграфічным разуменні таксама пастаянна з'яўляецца сярод зямель, багатых на мёд і воск.
У паўночных і ўсходніх рэгіёнах аўтары нават спрабавалі тлумачыць асаблівасці прадукту кліматам: доўгімі летнімі днямі, характарам расліннасці і ўмовамі жыцця пчол.
Падобныя апісанні не варта ўспрымаць як сучасную навуковую характарыстыку клімату або пчалярства. Важней тое, што яны паказваюць рэпутацыю рэгіёна як буйнога цэнтра вытворчасці мёду, якая склалася ўжо некалькі стагоддзяў таму.
Для гісторыі Беларусі гэта асабліва істотна: значная частка сённяшніх беларускіх зямель знаходзілася ўнутры гэтай прасторы гандлю, бортніцтва, пчалярства і медаварства.
Дзікі мёд і лясныя «схованкі»
Асобная тэма ў Жачынскага — мёд, знойдзены ў лесе.
У старых апісаннях неаднаразова сустракаюцца аповеды пра соты ў дуплах дрэў. Часам іх знаходзілі мэтанакіравана, часам — калі старое дрэва падала або яго ссякалі.
Такі мёд звязвае пісьмовыя сведчанні Жачынскага з больш шырокай лясной культурай здабычы мёду — тым асяроддзем, у якім развівалася гістарычнае бортніцтва.
Асабліва часта ў геаграфічных крыніцах вылучаецца Жамойць. Філіп Брыет і Філіп Клюверый паведамлялі пра незвычайную колькасць мясцовага мёду і падкрэслівалі яго белізну і чысціню.
Габрыэль Буцэлін пісаў пра амаль неверагоднае багацце мёду ў Літве.
Жыгімонт фон Герберштэйн таксама апісваў знаходкі мёду ў дуплах дрэў у Жамойці і адзначаў яго якасць.
Джавані Батыста Нікалозі спрабаваў растлумачыць вартасці паўночнага мёду кліматам і асаблівасцямі мясцовых пчол.
Перад намі ўжо не адзінкавае паведамленне, а цэлы пласт еўрапейскай літаратуры XVI–XVII стагоддзяў, у якой Літва, Жамойць і суседнія землі ўстойліва звязваюцца з вялікай колькасцю якаснага мёду.
Пітны мёд — «віно» паўночных зямель
Самая важная для нас частка кнігі Жачынскага прысвечана ўжо не мёду як прадукту, а напою з яго.
Мядовыя алкагольныя напоі былі вядомыя задоўга да ўзнікнення Рэчы Паспалітай. Жачынскі звяртаецца да Плінія Старэйшага, Ісідора Севільскага, Варона і іншых аўтараў, супастаўляючы лацінскія назвы mulsum, aqua mulsa, hydromeli з пазнейшай паўночна- і ўсходнееўрапейскай традыцыяй мядовых напояў.
Але для Жачынскага гэта не толькі антычная спадчына.
Пітны мёд — напой яго ўласнага культурнага асяроддзя.
Ён піша пра яго з відавочным захапленнем і задаецца пытаннем:
«Што іншае ёсць пітны мёд, як не майстэрска прыгатаванае віно? Што такое нектар, напой багоў, услаўлены паэтамі, калі не салодкі боскі дух, які паходзіць з паветранай матэрыі?»
У гэтай фразе добра адчуваецца статус напою.
Пітны мёд успрымаўся не як танны заменнік вінаграднага віна, а як самастойны высакародны напой паўночных зямель — прадукт, здольны мець уласныя гатункі, паходжанне, тэхналогію прыгатавання і працяглую вытрымку.
Менавіта гэта асабліва важна для разумення гісторыі пітнога мёду ў кантэксце Беларусі.
Беларускія землі знаходзіліся ўнутры дзяржаўнай і культурна-гаспадарчай прасторы, дзе вінаграднае віно ў значнай ступені было прывазным таварам, у той час як мёд з'яўляўся мясцовым рэсурсам. Таму ператварэнне мёду ў алкагольны напой, здольны доўга захоўвацца, мела тут не толькі гастранамічны, але і гаспадарчы сэнс.
Пітны мёд у старой медыцыне
Мядовыя напоі разглядаліся і як частка медыцыны.
Іаган Плакатомус, аўтар спецыяльнага трактата De natura cerevisiarum et de mulso, супастаўляў пітны мёд з віном і разглядаў яго як характэрны напой паўночных краін.
У медыцынскай літаратуры, звязанай з традыцыяй Месуэ, сустракаюцца адначасова і рэкамендацыі, і перасцярогі: уласцівасці мядовых напояў спрабавалі тлумачыць праз панавалае тады вучэнне пра тэмпераменты і «гарачыя» ды «халодныя» якасці ежы і лекаў.
Такія парады не варта ўспрымаць як сучасныя медыцынскія рэкамендацыі. Яны важныя як сведчанне статусу напою: пітны мёд прысутнічаў не толькі на стале, але і ў медыцынскай культуры эпохі.
Як вызначалі гатоўнасць пітнога мёду
Адно з найбольш цікавых тэхналагічных сведчанняў Жачынскі прыводзіць са спасылкай на Адальберта Тылкоўскага.
Гатоўнасць зваранага пітнога мёду прапаноўвалася правяраць распаленым жалезам:
«Калі распалены кавалак жалеза глыбока апусціць у яго і ненадоўга затрымаць, а затым выняць — і жалеза ўсё яшчэ будзе распаленым, будзе свяціцца чырвоным, — значыць, напой даварылі належным чынам. Калі ж метал пры выманні згасае — ён быў прыгатаваны недастаткова».
Для сучаснага чытача такі спосаб выглядае незвычайна. Але сам факт існавання падобных проб вельмі паказальны.
Перад намі ўжо не простае змешванне вады і мёду, а тэхналогія прыгатавання сусла, для якой спрабавалі вызначыць належную ступень уварвання.
Гэта яшчэ адно пацвярджэнне таго, што медаварства было сфарміраваным рамяством са сваімі практычнымі прыёмамі.
Геаграфія знакамітых пітных мёдаў
Паводле матэрыялаў Жачынскага, найбольш развітая культура пітнога мёду была характэрная для паўночных і ўсходніх зямель Еўропы — перадусім там, дзе вінаграднае віно не з'яўлялася звычайным мясцовым прадуктам.
Асабліва часта згадваюцца Польшча, Літва, Русь, Курляндыя і Масковія.
Георг Хорн пісаў пра якасць літоўскіх мядовых напояў, параўноўваючы іх з добрымі еўрапейскімі вінамі.
Марцін Кромер згадваў разнавіднасці пітных мёдаў, якія гатавалі з сокамі і іншымі дадаткамі.
Коўна ў крыніцах фігуруе як адзін з вядомых цэнтраў якаснага пітнога мёду. Яго рэпутацыя сустракаецца ў геаграфічнай і падарожнай літаратуры ранняга Новага часу.
Гэтыя сведчанні асабліва важныя, бо паказваюць існаванне не проста «мёду ўвогуле», а геаграфіі гатункаў і рэпутацый.
Як у віннай культуры пэўныя вобласці асацыяваліся са сваімі вінамі, так у Паўночнай Еўропе асобныя гарады і рэгіёны маглі набываць вядомасць дзякуючы сваім пітным мёдам.
Курляндыя і мядовыя напоі, падобныя да віна
Асабліва выразнае апісанне пакінуў Розінус Лентыліус.
У Курляндыі ён адрозніваў два віды пітнога мёду.
Адзін быў празрыстым і салодкім, прычым паводле свайго ўздзеяння параўноўваўся з добрым іспанскім віном.
Другі быў больш каламутным і знешне нагадваў піва.
Гэта вельмі важнае сведчанне: ужо ў XVII стагоддзі аўтар адрознівае канкрэтныя тыпы мядовага напою паводле колеру, празрыстасці і арганалептычных асаблівасцей.
У трактаце Іагана Генрыха Мейбома сустракаецца і апісанне мядовага напою з Локачаў. Яму прыпісвалі зеленаватае адценне, прыемны водар і такую якасць, што напой можна было прыняць за добрае венгерскае віно.
Дакладнае геаграфічнае і тэхналагічнае тлумачэнне асобных назваў патрабуе асцярожнасці, аднак самі параўнанні паказальныя: найлепшыя пітныя мёды сучаснікі ацэньвалі паводле той жа шкалы прэстыжу, што і імпартныя віны.
Petercymment — мядовы напой працяглай вытрымкі
Яшчэ адна незвычайная назва, якая сустракаецца ў Жачынскага, — Potio Petri Simonis, або Petercymment.
Ён апісваецца як моцны салодкі напой, звязаны з мёдам, вадой, хмелем і вострымі прыправамі.
Паводле прыведзенага Жачынскім сведчання з геаграфічнай традыцыі Блау, падобныя напоі маглі захоўвацца выключна доўга і параўноўваліся з дарагімі салодкімі вінамі.
Сёння цяжка аднавіць адзіны рэцэпт Petercymment толькі паводле гэтага паведамлення. Але само яго існаванне паказвае, наколькі разнастайнай была культура мядовых напояў.
Гаворка ідзе ўжо не пра адзін універсальны «мёд», а пра мноства гістарычных разнавіднасцей.
Пітны мёд, які перажываў пакаленні
Мабыць, найбольш уражальная частка аповеду Жачынскага — звесткі пра ўзрост некаторых напояў.
У раннемадэрнай культуры Рэчы Паспалітай вытрымка пітнога мёду магла разглядацца як важная вартасць.
Жачынскі прыводзіць аповед пра мёд, прыгатаваны прыблізна за сто гадоў да таго, як ён яго пакаштаваў. Паводле яго слоў, напой стаў настолькі моцным, што піць яго як звычайнае віно было цяжка.
Асаблівае значэнне для беларускай гісторыі маюць дзве мясціны.
Нясвіж
Жачынскі прыводзіць сведчанне пра тое, што ў рэзідэнцыі Радзівілаў у Нясвіжы захоўвалі вельмі старыя пітныя мёды.
Такім чынам, Нясвіж аказваецца звязаным не толькі з вядомай магнацкай культурай і палацавай кухняй, але і з традыцыяй працяглай вытрымкі мядовых напояў.
Ружаны
Падобная традыцыя згадваецца і ў Ружанах, звязаных з родам Сапегаў.
Жачынскі расказвае пра старыя запасы пітнога мёду, якія існавалі там да разбуральных ваенных падзей.
Для гісторыі напояў Беларусі гэтыя паведамленні асабліва каштоўныя.
Яны паказваюць, што пітны мёд прысутнічаў не толькі ў сельскай гаспадарцы або народнай культуры. Ён быў часткай свету буйных магнацкіх рэзідэнцый Вялікага Княства Літоўскага — напоем, які маглі закладваць на дзесяцігоддзі і перадаваць наступнаму пакаленню.
Склеп як сямейны архіў
Жачынскі апісвае і яшчэ адну цікавую практыку.
У шляхецкіх і магнацкіх гаспадарках стары мёд мог захоўвацца як сямейны запас, а часам і як хатні лекавы сродак.
Па меры расходавання напою ў пасудзіну маглі дадаваць больш малады мёд.
Атрымліваўся своеасаблівы «вечны» запас, узрост якога ўжо немагчыма было звесці да адной даты прыгатавання.
Такія скляпы перадаваліся ў спадчыну.
У гэтым сэнсе вытрыманы пітны мёд станавіўся амаль матэрыяльнай сямейнай памяццю: напой звязваў некалькі пакаленняў уладальнікаў аднаго дома.
Для гісторыі Вялікага Княства Літоўскага гэты аспект асабліва цікавы. Ён паказвае, што культура пітнога мёду была звязаная не толькі з вытворчасцю, але і з уяўленнямі пра ўзрост, статус, спадкаемнасць і каштоўнасць напою.
«Шалёны мёд» на Днястры
Напрыканцы свайго аповеду Жачынскі прыводзіць зусім незвычайны прыклад.
У Падоллі, каля Днястра, згадваецца мёд, з якога пры прыгатаванні напою атрымліваўся прадукт, здольны выклікаць працяглае памутненне свядомасці.
Жачынскі супастаўляе гэты аповед з антычным апісаннем Плінія Старэйшага пра мёд, які меў незвычайнае ап'яняльнае або таксічнае дзеянне.
Тлумачэнне прычын падобнага эфекту ў крыніцах ранняга Новага часу нельга аўтаматычна пераносіць у сучасную таксікалогію.
Але гэты эпізод добра паказвае шырыню матэрыялу Жачынскага: побач з гаспадарчымі звесткамі, геаграфіяй гатункаў і тэхналогіямі прыгатавання ён фіксуе і незвычайныя аповеды, звязаныя з дзеяннем розных відаў мёду.
Што ўсё гэта гаворыць пра гісторыю Беларусі
Калі разглядаць сабраныя Жачынскім сведчанні разам, становіцца відавочна: пітны мёд нельга лічыць толькі цікавым старадаўнім рэцэптам.
Гэта была вялікая паўночна- і ўсходнееўрапейская культура напою.
У прасторы Рэчы Паспалітай мёд быў адначасова сыравінай, таварам, лекавым прадуктам і асновай алкагольнага напою высокага статусу.
А для гісторыі сучаснай Беларусі асабліва важны кантэкст Вялікага Княства Літоўскага.
Большая частка тэрыторыі цяперашняй Беларусі ўваходзіла ў яго склад. Таму паведамленні пра літоўскі мёд і пітны мёд у крыніцах XVI–XVIII стагоддзяў датычацца не толькі тэрыторыі сённяшняй Літоўскай Рэспублікі. Гістарычнае паняцце Lituania было значна шырэйшым за сучасную дзяржаўную назву.
І яшчэ больш пераканаўча выглядаюць канкрэтныя беларускія мясціны — Нясвіж і Ружаны.
Яны паказваюць, што культура вытрыманых пітных мёдаў існавала непасрэдна ў магнацкім асяроддзі ВКЛ на тэрыторыі сучаснай Беларусі.
Такім чынам, пітны мёд мае права займаць у гісторыі беларускіх напояў значна больш прыкметнае месца, чым займае сёння.
Як разумець геаграфічныя назвы ў старых аўтараў
Пры чытанні Жачынскага важна адмовіцца ад механічнага пераносу сучасных межаў у XVII–XVIII стагоддзі.
Polonia ў залежнасці ад кантэксту магла азначаць уласна Карону Польскую або шырэйшую прастору Рэчы Паспалітай.
Lituania — Вялікае Княства Літоўскае. У яго склад уваходзілі сучасная Літва і значная частка сучаснай Беларусі, а таксама іншыя тэрыторыі.
Ruthenia — гістарычнае абазначэнне руськіх зямель, прычым яго канкрэтнае геаграфічнае значэнне змянялася ў залежнасці ад аўтара і часу.
Samogitia — Жамойць, гістарычная вобласць Вялікага Княства Літоўскага.
Volhinia — Валынь.
Curlandia — Курляндыя.
Moscovia — Масковія.
Таму звесткі Жачынскага лепш успрымаць не як сучасную нацыянальную статыстыку, а як апісанне вялікай гістарычнай прасторы, унутры якой пастаянна перамяшчаліся людзі, кнігі, тавары, тэхналогіі і напоі.
Заключэнне
Historia Naturalis Curiosa Габрыэля Жачынскага дазваляе ўбачыць пітны мёд такім, якім яго бачыў адукаваны чалавек пачатку XVIII стагоддзя: не экзотыкай, а важнай часткай навакольнага свету.
Ён піша пра меданосныя лясы і найчысцейшы белы мёд, пра медыцынскія ўласцівасці напою і спосабы яго прыгатавання, пра рэгіянальныя разнавіднасці і знакамітыя цэнтры медаварства, пра напоі, супастаўныя з іспанскімі і венгерскімі вінамі, і пра пітныя мёды, якія перажывалі некалькі пакаленняў уладальнікаў.
Асабліва важныя гэтыя звесткі ў беларускім кантэксце.
Землі сучаснай Беларусі знаходзіліся ў самым цэнтры Вялікага Княства Літоўскага — дзяржавы, якую еўрапейскія аўтары неаднаразова звязвалі з багаццем мёду. А звесткі пра старыя запасы пітнога мёду ў Нясвіжы і Ружанах пераносяць гэтую гісторыю з абстрактнай «усходнееўрапейскай» прасторы непасрэдна на беларускую зямлю.
Таму пітны мёд — гэта не проста забыты напой мінулага.
Гэта частка гістарычнай гастранамічнай культуры нашых зямель, звязаная з лесам і пчалярствам, шляхецкімі і магнацкімі скляпамі, медыцынай, гандлем і ўяўленнямі пра добры напой.
У XVII–XVIII стагоддзях найлепшыя пітныя мёды маглі ацэньваць нароўні з прэстыжнымі еўрапейскімі вінамі. Іх вытрымлівалі дзесяцігоддзямі, імі ганарыліся асобныя гарады і рэгіёны, а звесткі пра іх траплялі ў геаграфічныя атласы, медыцынскія трактаты і прыродазнаўчыя энцыклапедыі.
І менавіта таму гісторыя пітнога мёду заслугоўвае вяртання ў сучасны аповед пра гістарычныя напоі Беларусі.
- Historia naturalis curiosa regni Poloniae, Magni Ducatus Litvaniae annexarumque provinciarum : in tractatus XX divisa ex scriptoribus probatis, servata primigenia eorum phrasi in locis plurimis ex M.S.S. variis, testibus oculatis, relationibus fide dignis, experimentis desumpta ↗ — Gabriel Rzączyński, Typis Collegii Soc. Jesu, 1721
Энцыклапедычная прыродазнаўчая праца польскага езуіта і даследчыка прыроды Габрыэля Ржачынскага, выдадзеная ў Сандаміры ў 1721 годзе. Праца складаецца з дваццаці трактатаў і прысвечана прыродным багаццям, жывёльнаму і расліннаму свету, геаграфіі і іншым асаблівасцям Каралеўства Польскага, Вялікага Княства Літоўскага і суседніх правінцый. Аўтар выкарыстоўваў ранейшую літаратуру, рукапісныя матэрыялы, сведчанні відавочцаў і ўласныя назіранні. Для даследавання гісторыі пітнога мёду крыніца асабліва каштоўная звесткамі пра пчалярства, мёд, мядовыя напоі і рэгіянальныя традыцыі іх вытворчасці на землях Рэчы Паспалітай.
- Clavdii Galeni Pergameni Opera, iam recens versa; quorum catalogum proxima indicabit pagina ↗ — Claudius Galenus; Johannes Sturm, Ex aedibus And. Cratandri, 1531
Лацінскае выданне прац антычнага лекара Клаўдзія Галена, апублікаванае ў Базелі ў 1531 годзе. У даследаванні выкарыстоўваецца як крыніца антычных уяўленняў пра прыроду і паходжанне мёду, якія прыводзіць Габрыэль Жачинский ў сваёй прыродазнаўчай энцыклапедыі.
- Honorati Fabri Societatis Iesu theologi tractatus duo: quorum prior est de plantis et de generatione animalium, posterior de homine ↗ — Honoré Fabri, Sumptibus Wolfgangi Mauritii Endteri, & Iohannis Andreae Endteri haeredum, 1677
Натурфіласофская праца французскага езуіта Анарэ Фабры, якая складаецца з двух трактатаў — пра расліны і паходжанне жывёл і пра чалавека. Для даследавання гісторыі мёду асабліва важная частка пра расліны і раслінныя сокі: менавіта да поглядаў Фабры на паходжанне і паспяванне мёду звяртаецца Габрыэль Жачинский.
- Petri Gassendi Diniensis Ecclesiæ Præpositi et in Academia Parisiensi Matheseos Regii Professoris Astronomica, videlicet I. Institutio Astronomica cum Oratione Inaugurali; II. Observationes Cœlestes; III. Mercurius in Sole visus & Venus invisa; IV. Novem Stellæ circa Iovem visæ; V. Solstitialis altitudo Massiliensis. Tomus Quartus ↗ — Pierre Gassendi; Henri Louis Habert de Montmor, Sumptibus Laurentii Anisson & Ioan. Bapt. Devenet, 1658
Чацвёрты том збору прац французскага філосафа і вучонага П’ера Гасэндзі, выдадзены ў Ліёне ў 1658 годзе. У даследаванні выкарыстоўваецца ў сувязі з уяўленнем, што пчолы не проста збіраюць кветкавы нектар, але змяняюць яго ўласцівасці ў працэсе ўтварэння мёду; гэта меркаванне прыводзіць Габрыэль Жачинский.
- Antonii Le Grand Historia Naturæ, variis Experimentis & Ratiociniis elucidata, secundum Principia stabilita in Institutione Philosophiæ edita ab eodem Authore. Editio Secunda ↗ — Antoine Le Grand, Impensis Johannis Ziegeri; Typis Christophori Gerhardi, 1680
Натурфіласофская праца Антуана Ле Грана, заснаваная на картэзіянскіх прынцыпах і прысвечаная тлумачэнню прыродных з’яў праз назіранні, доследы і разважанні. Для даследавання мёду крыніца важная разважаннем пра здольнасць пчол перапрацоўваць сабранае расліннае рэчыва ў мёд, якое затым выкарыстоўвае Габрыэль Жачинский.
- Pharmacopoeia medico-chymica, sive thesaurus pharmacologicus, quo composita quaeque celebriora; hinc mineralia, vegetabilia & animalia chymico-medice describuntur, atque insuper principia physicae Hermetico-Hippocraticae candide exhibentur ↗ — Johann Schröder; Johann Daniel Horstius; Johann Ludwig Witzel, J. Görlin for widow of J. Görlin, 1669
Медыка-хімічная фармакапея нямецкага лекара Іагана Шродэра, адна з уплывовых фармакалагічных прац XVII стагоддзя. У даследаванні выкарыстоўваецца як крыніца характарыстыкі розных відаў і якасцей мёду; Габрыэль Жачинский, у прыватнасці, спасылаецца на Шродэра пры апісанні высока цэненага «дзявочага мёду».
- Politia regia: in qva totus imperiorum mundus, eorum admiranda, census, æraria, opes, vires, regimina, & fundata stabilitaq; magnitudo, copiosiùs, accuratiùs edisseruntur ↗ — Johannes Boterus; Justus Reifenberg, Typis Pauli Egenolphi, 1620
Труд итальянского политического мыслителя и географа Джованни Ботеро в латинском издании 1620 года, посвящённый государствам мира, их устройству, ресурсам и особенностям. В исследовании используется как один из источников, на которые опирается Габриэль Жачинский при характеристике чрезвычайного изобилия мёда и воска на землях Речи Посполитой.
- Georgii Fournier e Societate Iesu Geographica orbis notitia: per litora maris et ripas fluviorum ↗ — Georgius Fournier, Sumptibus Joannis Baptistae Schönvvetteri, 1668
Геаграфічная праца французскага езуіта Жоржа Фурнье, выдадзеная ў Франкфурце ў 1668 годзе і прысвечаная апісанню краін і тэрыторый свету праз марскія ўзбярэжжы і рачныя сістэмы. У даследаванні выкарыстоўваецца як адна з крыніц, якія цытуе Габрыэль Жачинский у сувязі з надзвычайным багаццем мёду і воску ў Рэчы Паспалітай.
- De proprietatibus rerum ↗ — Bartholomaeus Anglicus, Nicolaus Philippi; Marcus Reinhart, 1480
Сярэднявечная энцыклапедыя Барталамея Англійскага пра ўласцівасці прыроднага свету; для гэтай запісу выкарыстоўваецца ліёнскае друкаванае выданне 1480 года. У даследаванні праца прадстаўлена як адна з ранніх крыніц, да якіх звяртаецца Габрыэль Жачинский пры выкладзе сведчанняў пра багацце мёду на землях, апісаных ім як Polonia.
- Aeneas Silvius in Europam ↗ — Aeneas Silvius Piccolomini (Pius II); Michael Christan, Albrecht Kunne, 1491
Геаграфічна-гістарычная праца Энеа Сільвіа Пікаламіні, будучага папы Пія II, пра краіны, народы і палітычную геаграфію Еўропы. Для запісу выкарыстоўваецца першае друкаванае выданне, выпушчанае Альбрэхтам Кунэ ў Мемінгене ў 1491 годзе. У даследаванні яно ўваходзіць у лік крыніц, на якія спасылаецца Габрыэль Жачинский пры апісанні багатага мёдам Падолля.
- De animalibus insectis libri septem: cum singulorum iconibus ad viuum expressis ↗ — Ulisse Aldrovandi, Apud Ioan. Bapt. Bellagambam, cum consensu superiorum, 1602
Прыродазнаўчая праца італьянскага натураліста Улісэ Альдравандзі, прысвечаная насякомым і выдадзеная ў Балонні ў 1602 годзе. Гэта адна з ранніх спецыялізаваных прац па энтамалогіі. У даследаванні крыніца выкарыстоўваецца сярод сведчанняў, прыведзеных Габрыэлем Жачинским у раздзеле пра Падолле і багацце гэтага рэгіёна мёдам.
- Martini Cromeri De origine et rebus gestis Polonorum libri XXX. Recogniti ab autore. Una cum funebri eiusdem autoris Oratione Sigismundi regis vitam compendiose complexa ↗ — Marcin Kromer; Francesco Robortello, Per Ioannem Oporinum, 1558
Хроніка польскага гісторыка Марціна Кромера, прысвечаная паходжанню і гісторыі Польшчы і выдадзеная ў Базелі ў 1558 годзе. У даследаванні праца выкарыстоўваецца як адна з крыніц, на якія спасылаецца Габрыэль Жачинский пры апісанні прыродных багаццяў земляў Рэчы Паспалітай, у тым ліку мёду і традыцый вытворчасці пітных мядоў.
- Cosmographia Petri Apiani, per Gemmam Frisium apud Lovanienses Medicum & Mathematicum insignem, jam demum ab omnibus vendicata mendis, ac nonnullis quoque locis aucta, figurisque novis illustrata ↗ — Petrus Apianus; Gemma Frisius, Vivant Gaultherot, 1553
Касмаграфічная праца нямецкага матэматыка і картографа Петэра Апіяна, перапрацаваная і дапоўненая матэматыкам і картографам Гемам Фрызіусам. Парыжскае выданне 1553 года змяшчае геаграфічныя і астранамічныя звесткі пра свет ранняга Новага часу. У даследаванні выкарыстоўваецца сярод геаграфічных крыніц, да якіх звяртаецца Габрыэль Жачинский пры характарыстыцы тэрыторый і прыродных багаццяў Усходняй Еўропы.
- Meteorologia Aristotelis, eleganti Iacobi Fabri Stapulensis paraphrasi explanata: Commentarioque Ioannis Coclaei Norici declarata ad foelices in philosophiae studiis successus calcographiae iamprimum demandata ↗ — Aristoteles; Iacobus Faber Stapulensis; Ioannes Coclaeus, In officina Friderici Peypuss, 1512
Выданне «Метэаралогікі» Арыстоцеля, надрукаванае ў Нюрнбергу ў 1512 годзе, з парафразам Жака Лефеўра д’Этапля і каментарыем Іагана Кохлея. Праца прадстаўляе антычнае натурфіласофскае вучэнне пра атмасферныя і прыродныя з’явы. У даследаванні выкарыстоўваецца для прадстаўлення арыстоцелеўскай традыцыі, да якой звяртаецца Габрыэль Жачинский пры абмеркаванні прыродных умоў, звязаных з утварэннем і ўласцівасцямі мёду.
- Polonia Defensa contra Ioan. Barclaium, ubi, occasione ista, de Regno Genteque Polona multa narrantur, hactenus litteris non tradita ↗ — Łukasz Opaliński, Sumptibus Georgii Försteri, 1648
Палемічная гісторыка-палітычная праца польскага пісьменніка і дзяржаўнага дзеяча Лукаша Апалінскага, апублікаваная ў 1648 годзе як абарона Польшчы і польскага грамадства ад крытычных характарыстык Джона Барклая. Акрамя палітычных разважанняў праца змяшчае звесткі пра краіну, яе насельніцтва, гаспадарку і прыродныя багацці. У даследаванні выкарыстоўваецца як адна з крыніц Габрыэля Жачинского пра мёд і працяглую вытрымку пітных мядоў у Рэчы Паспалітай.
- Historia insectorum ↗ — John Ray; Martin Lister; Francis Willughby; Royal Society (Great Britain), A. & J. Churchill, 1710
Пасмяротна выдадзеная праца англійскага прыродазнаўца Джона Рэя пра насякомых, апублікаваная па распараджэнні Лонданскага каралеўскага таварыства. Да кнігі таксама далучана праца Марціна Лістэра пра брытанскіх жукоў.
- Archontologia cosmica, sive imperiorum, regnorum, principatuum, rerumque publicarum omnium per totum terrarum orbem commentarii luculentissimi ↗ — Pierre d'Avity; Johann Ludwig Gottfried, Lucas Jennis, 1628
Лацінскае гісторыка-геаграфічнае апісанне дзяржаў і рэгіёнаў свету, падрыхтаванае Іаганам Людвігам Готфрыдам на аснове працы П’ера д’Авіці і дапоўненае новымі звесткамі. У раздзеле пра Літву пералічваюцца ў тым ліку Мінскае, Навагрудскае і Берасцейскае ваяводствы і адзначаецца багацце воску і мёду. У апісаннях суседніх земляў таксама змяшчаюцца звесткі пра лясных пчол, мёд у дуплах дрэў, пячорах і паглыбленнях зямлі. Крыніца важная для вывучэння прыродных рэсурсаў, пчалярства і мядовай культуры Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай.
- Praecipuarum universi terrarum orbis provinciarum regionumque superficialis descriptio. Historiae non solum cumprimis necessaria, sed quotidiano usui accommoda ↗ — Gabriel Bucelin, Apud Ioannem Görlinum; impensis Ioannis Praetorii, 1658
Геаграфічная праца бенедыкцінскага манаха і гісторыка Габрыэля Бучэліна, апублікаваная ў 1658 годзе як самастойны раздзел яго гісторыка-геаграфічнага зборніка. Змяшчае кароткія апісанні галоўных краін і рэгіёнаў свету і суправаджаецца серыяй невялікіх карт. Для даследавання гісторыі мёду крыніца важная сведчаннем пра выключнае багацце мёду ў Вялікім Княстве Літоўскім, якое прыводзіць Габрыэль Жачинский.
- Atlas minor Gerardi Mercatoris, à I. Hondio plurimis aeneis tabulis auctus et illustratus: denuo recognitus, additisque novis delineationibus emendatus ↗ — Gerardus Mercator; Jodocus Hondius, Ex officina Ioannis Ianssonii, 1634
Скарочаны атлас Герарда Меркатара, перапрацаваны і дапоўнены Ёдакусам Хондыусам і перавыдадзены ў Амстэрдаме ў 1634 годзе. Атлас змяшчае карты і геаграфічныя апісанні краін і рэгіёнаў Еўропы і іншых частак свету. У даследаванні выкарыстоўваецца сярод геаграфічных крыніц, да якіх звяртаецца Габрыэль Жачинский пры характарыстыцы прыродных багаццяў земляў Вялікага Княства Літоўскага і суседніх рэгіёнаў.
- Parallela Geographiae Veteris Et Novae ↗ — Philippe Briet, Sumptibus Sebastiani Cramoisy et Gabrielis Cramoisy, 1648–1649
Геаграфічная праца французскага езуіта Філіпа Брыета, у якой супастаўляюцца антычная і сучасная аўтару геаграфія. Два асноўныя тамы былі выдадзены ў Парыжы ў 1648–1649 гадах і змяшчаюць сістэматычныя апісанні еўрапейскіх тэрыторый і карты. У даследаванні крыніца выкарыстоўваецца ў сувязі з паведамленнем Габрыэля Жачинского пра выключна вялікую колькасць і высокую якасць мёду ў Жамойці.
- Philippi Cluveri Introductionis in universam geographiam, tam veterem quam novam, libri VI ↗ — Philipp Clüver; Josephus Vorstius; Daniel Heinsius, Ex Officina Elzeviriana, 1624
Геаграфічная праца Філіпа Клюверыя, упершыню выдадзеная пасмяротна ў Лейдэне ў 1624 годзе. Праца супастаўляе антычную і сучасную аўтару геаграфію і стала адным з уплывовых геаграфічных даведнікаў XVII стагоддзя. У даследаванні выкарыстоўваецца як крыніца паведамлення, прыведзенага Габрыэлем Жачынскім, пра выключную колькасць, белізну і чысціню мёду Жамойці.
- Rerum Moscoviticarum commentarii, Sigismundo Libero authore. Russiae brevissima descriptio, & de religione eorum varia inserta sunt. Chorographia totius imperii Moscici, & vicinorum quorundam mentio ↗ — Sigismund von Herberstein, Joannes Steelsius, 1557
Праца дыпламата Сігізмунда фон Герберштэйна пра Масковію і суседнія землі, выдадзеная ў Антверпене ў 1557 годзе. Кніга змяшчае геаграфічныя, этнаграфічныя і гаспадарчыя звесткі, у тым ліку асобныя раздзелы пра Літву. У даследаванні выкарыстоўваецца як крыніца паведамлення Габрыэля Жачынскага пра знаходкі дзікага мёду ў дуплах дрэў у Жамойці і пра яго высокую белізну, чысціню і смакавыя якасці.
- Hercules Siculus sive Studium Geographicum ↗ — Ioannes Baptista Nicolosius, Typis Michaelis Herculis; penes auctorem, 1670–1671
Двухтомная геаграфічная праца сіцылійскага географа Джавані Батысты Нікалозі, выдадзеная ў Рыме ў 1670–1671 гадах. Праца аб’ядноўвае геаграфічныя апісанні з картаграфічнымі матэрыяламі розных частак свету. У даследаванні выкарыстоўваецца як адна з крыніц Габрыэля Жачынскага пры тлумачэнні высокай якасці паўночнага мёду і асаблівасцей мёду Жамойці.
- Insectorum sive minimorum animalium theatrum: olim ab Edoardo Wottono, Conrado Gesnero, Thomaque Pennio inchoatum; tandem Tho. Moufeti Londinatis opera sumptibusque maximis concinnatum, auctum, perfectum; et ad vivum expressis iconibus supra quingentis illustratum ↗ — Thomas Muffet; Edward Wotton; Conrad Gessner; Thomas Penny; Théodore de Mayerne, Ex officina typographica Thomae Cotes, 1634
Адна з ранніх буйных еўрапейскіх прац пра насякомых, падрыхтаваная на аснове матэрыялаў Эдварда Вотана, Конрада Геснера і Томаса Пені, істотна дапоўненая Томасам Мафетам і апублікаваная пасмяротна ў Лондане ў 1634 годзе пад рэдакцыяй Тэадора дэ Маерна. Для даследавання ўяўляе цікавасць як прыродазнаўчая крыніца пра пчол і іншых насякомых, выкарыстаная ў коле літаратуры, на якую абапіраўся Габрыэль Жачынскі.
- Curlandiae quaedam memorabilia ↗ — Rosinus Lentilius, Academia Naturae Curiosorum; Sumptibus Johannis Friderici Gleditschii [et al.], 1692
Публікацыя нямецкага лекара Розінуса Лентыліуса пра прыродныя і побытавыя асаблівасці Курляндыі, заснаваная на яго назіраннях у рэгіёне. Надрукавана ў дадатку да навуковага перыядычнага выдання Miscellanea curiosa і змяшчае звесткі пра прыроду, жывёл і мясцовыя асаблівасці Курляндыі. Для гісторыі напояў асабліва важныя прыведзеныя Лентыліусам звесткі пра дзве разнавіднасці курляндскага пітнога мёду, адна з якіх параўноўвалася па салодкасці і ап’яняльным дзеянні з добрым іспанскім віном.
- Tractatus juridico-politico-polemico-historicus de Ærario, sive Censu, per honesta media, absque divexatione Populi, licite conficiendo. Libri duo ↗ — Caspar Klock; Christophorus Peller, Sumptibus Johannis Andreae et Wolfgangi Endteri Junioris Haeredum, 1671
Лацінскі юрыдыка-палітычны трактат Каспара Клока пра дзяржаўную казну, падаткі і спосабы фарміравання дзяржаўных даходаў. Выкарыстоўваецца другое, выпраўленае і дапоўненае Крыстафам Пелерам выданне, апублікаванае ў Нюрнбергу ў 1671 годзе. Побач з пытаннямі фінансаў і падаткаабкладання кніга змяшчае гістарычныя і эканамічныя звесткі пра розныя краіны і рэгіёны Еўропы, у тым ліку паведамленні пра здабычу мёду, воску і лясное пчалярства ва Усходняй Еўропе. Крыніца важная для даследавання эканамічнай ролі мёду і звязаных з ім напояў у ранні Новы час.
- De natura cerevisiarum et de mulso — Johann Placotomus, 1549
Ранні медыцынскі і прыродазнаўчы трактат Іагана Плакатомуса пра прыроду піва і пітнога мёду. Напісаны ў Кёнігсбергу ў сярэдзіне XVI стагоддзя і мае асаблівую цікавасць для гісторыі піваварства і медаварэння Паўночнай і Усходняй Еўропы.
- Dn̄i mesus vita. Doctorum artis peonie cognomina. Canōes divi Mesue de (con)solatione medicinarū et correctione operationū earūdem. Grabadin eiusdem Mesue medicinarum universaliū quod antidotaiū nuncupatur. Liber eiusdem medicinarum particularium ↗ — Yūḥannā ibn Māsawayh; Petrus de Abano; Nicolaus Salernitanus; Copho; Jacques Despars, Benoît Bonyn, 1523
Лацінскі медыцынскі зборнік, які аб’ядноўвае тэксты, прыпісаныя Месуэ, і творы іншых сярэднявечных лекараў, у тым ліку Пятра Абанскага, Мікалая Салернскага, Кофона і Жака Дэспара. Надрукаваны ў Ліёне ў 1523 годзе.
- Meteorologia curiosa ad illustrissimum ac reverendissimum dominum D. Boguslaum comitem de Leszno Leszczynski ↗ — Adalbertus Tylkowski, apud Stanislaum Piotrkowczyk, S.R.M. typographum, 1669
Прыродазнаўчая праца польскага езуіта Адальберта Тылкоўскага пра метэаралагічныя і фізічныя з’явы. Уключае разважанні пра ваду, атмасферныя з’явы і ўласцівасці прыродных рэчываў; выдадзена ў Кракаве ў 1669 годзе.
- Historiae naturalis et civilis, ad nostra usque tempora, libri septem ↗ — Georg Horn, Lothum de Haes, 1670
Гісторыка-геаграфічная праца Георга Хорна ў сямі кнігах, якая аб’ядноўвае натуральную і грамадзянскую гісторыю розных краін і народаў да часу аўтара. Выкарыстоўваецца як крыніца раннемадэрных апісанняў Усходняй Еўропы.
- De cervisiis potibusque et ebriaminibus extra vinum aliis commentarius. Accedit Adr. Turnebi libellus de vino ↗ — Johann Heinrich Meibom; Heinrich Meibom; Adrianus Turnebus, Johannis Heitmulleri, 1668
Пасмяротна выдадзены трактат Іагана Генрыха Мейбома пра піва і іншыя ап’яняльныя напоі, якія не адносяцца да вінаграднага віна. Выданне таксама ўключае трактат Адрыяна Турнеба пра віно і з’яўляецца важнай крыніцай па гісторыі алкагольных напояў XVII стагоддзя.
- Bibliotheca, seu Cynosura Peregrinantium, hoc est Viatorium Omnium hactenus editorum absolutissimum, iucundissimum, utilissimumque ↗ — David Frölich, Wolffgangus Endterus, 1644
Шырокае кіраўніцтва для падарожнікаў Давіда Фрёліха, якое аб’ядноўвае геаграфічныя, гістарычныя і практычныя звесткі пра краіны, гарады і падарожжы. Мае значэнне як крыніца па геаграфіі і паўсядзённай культуры Еўропы XVII стагоддзя.
- Parvvm Theatrvm Vrbivm sive Vrbivm Praecipvarvm Totivs Orbis Brevis Et Methodica Descriptio ↗ — Adriaan van Roomen, Nicolaus Bassaeus, 1595
Геаграфічны даведнік Адрыяна ван Роомена з кароткімі сістэматычнымі апісаннямі найважнейшых гарадоў свету. Крыніца выкарыстоўваецца для вывучэння еўрапейскай гарадской геаграфіі, гандлю і мясцовых традыцый канца XVI стагоддзя.
- Historia naturalis ↗ — Gaius Plinius Secundus, Johannes de Spira, 1469
Першае друкаванае выданне энцыклапедычнай працы Плінія Старэйшага «Натуральная гісторыя». Твор аб’ядноўвае антычныя звесткі пра прыроду, жывёл, расліны, медыцыну і прадукты пчалярства; для даследавання асабліва важная кніга XXI.
- Etymologiae ↗ — Isidorus Hispalensis, VII век, до 636
Энцыклапедычная праца Ісідора Севільскага ў дваццаці кнігах, якая сістэматызуе веды позняй Антычнасці і ранняга Сярэднявечча. Уключае звесткі пра прыроду, расліны, жывёл, ежу, напоі і паходжанне тэрмінаў.
- De re rustica ↗ — L. Iunius Moderatus Columella, The Packard Humanities Institute, I век н. э.
Сельскагаспадарчы трактат рымскага аўтара Луцыя Юнія Мадэрата Калумелы, створаны ў I стагоддзі н. э. Складаецца з дванаццаці кніг і ахоплівае розныя бакі сельскай гаспадаркі. У кнізе IX разглядаецца пчалярства. У главе 4 сучасны тэкст трактата называе ліпу (tilia) сярод дрэў, прыдатных для пчол, у той час як ціс (taxus) непасрэдна адхіляецца як шкодны. Гэты фрагмент выкарыстоўваецца для праверкі спасылкі на Калумелу ў трактаце Іаана Плакатома XVI стагоддзя.
- Le descrittioni vniuersali et particolari del mondo, & delle republiche. Di Luca di Linda. Come più destintamente nella pagina seguente si può vedere. Tradotte, osseruate, & accresciute, dal marchese Maiolino Bisaccioni ↗ — Luca di Linda; Maiolino Bisaccioni, Combi & La Noù, 1660
Італьянскае геаграфічна-палітычнае апісанне краін і рэспублік свету Лукі дэ Лінды ў перакладзе і з дапаўненнямі Маёліна Бізачоні. Крыніца змяшчае звесткі пра дзяржавы, тэрыторыі, насельніцтва, гаспадарку і звычаі XVII стагоддзя.
- De origine et situ Germanorum ↗ — Publius Cornelius Tacitus, ок. 98
Антычны этнаграфічны і геаграфічны твор Тацыта, традыцыйна вядомы як «Германія». Апісвае землі, народы, гаспадарку, звычаі і прыродныя ўмовы Цэнтральнай і Паўночнай Еўропы напрыканцы I стагоддзя н. э.
- Theatrum orbis terrarum sive Atlas novus in quo tabulae et descriptiones omnium regionum, editae a Guiljel et Ioanne Blaeu ↗ — Willem Blaeu; Joan Blaeu, Apud Guiljelmum et Iohannem Blaeu, 1635
Першае двухтомнае лацінскае выданне «Новага атласа» Вілема і Ёана Блау. Змяшчае карты і геаграфічныя апісанні еўрапейскіх і іншых рэгіёнаў і з’яўляецца важнай крыніцай па гістарычнай геаграфіі, гандлі і мясцовых традыцыях XVII стагоддзя.
- Astronomica : I. Institutio astronomica cum oratione inaugurali. II. Observationes caelestes. III. Mercurius in sole visus & Venus invisa. IV. Novem stellae circa Iovem visae. V. Solstitialis altitudo massiliensis ↗ — Pierre Gassendi; Henri Louis Habert de Montmor, sumptibus Laurentii Anisson & Ioan. Bapt. Devenet, 1658
Чацвёрты том збору прац П’ера Гасэндзі, які ўключае яго астранамічныя творы і назіранні. Выкарыстоўваецца як раннемадэрная навуковая крыніца пры разглядзе ўяўленняў пра прыроду і пераўтварэнне раслінных рэчываў.