Піваварства на беларускіх землях у 1704 годзе: пра што распавядае інвентар Сапоцкіна

Сапоцкін — невялікі гарадскі пасёлак у Гродзенскім раёне сучаснай Беларусі. Сёння цяжка ўявіць, што больш за тры стагоддзі таму мясцовае піваварства было не толькі рамяством, але і часткай сістэмы гаспадарчага кіравання, арэнды і падаткаабкладання.

Пра гэта распавядае незвычайная гістарычная крыніца — інвентар мястэчка Сапоцкін ад 11 лістапада 1704 года. У ім згадваюцца дзве броварні, абавязковыя плацяжы з кожнай варкі, абмежаванні на хатняе вырабленне піва і вадзяны млын.

Для гісторыі беларускага піваварства гэты дакумент асабліва каштоўны. У пачатку XVIII стагоддзя Сапоцкін знаходзіўся на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага, якое ўваходзіла ў склад Рэчы Паспалітай. Сёння гэтыя землі належаць Рэспубліцы Беларусь. Такім чынам, звесткі пра мясцовую вытворчасць і ўжыванне піва — не проста эпізод гісторыі Рэчы Паспалітай, але і частка гістарычнай спадчыны беларускіх зямель.

Паспрабуем разабрацца, як было арганізавана піваварства ў Сапоцкіне ў 1704 годзе, хто кантраляваў вытворчасць і якія даходы яна прыносіла.

Сапоцкін у 1704 годзе: пра што распавядае інвентар

11 лістапада 1704 года быў складзены інвентар, звязаны з перадачай мясцовага маёнтка ў заклад.

Паводле звестак, выкладзеных у дакуменце, уладальнікі маёнтка Юзаф Мінтаўт Чыж і яго жонка Кацярына Пешкевічыва перадалі ўладанне ў заклад гродзенскаму суддзі Кшыштафу Віктарыяну Юндзілу і яго жонцы Соф'і Крысціне Стрыйінскай.

Сума здзелкі пазначана словамі «трынаццаць тысяч талераў або тымфаў». У дакуменце таксама прыводзяцца суадносіны грашовых адзінак, пра якія гаворка пойдзе ніжэй.

Тэрмін закладу складаў тры гады. Яго пачатак быў прымеркаваны да Дня святога Марціна — 11 лістапада.

Сам па сабе інвентар уяўляе цікавасць як гаспадарчы дакумент. Акрамя звестак пра маёмасныя адносіны, ён дазваляе зазірнуць у паўсядзённае эканамічнае жыццё мястэчка: даведацца, якія аб'екты прыносілі даход, якія павіннасці неслі жыхары і якім чынам рэгулявалася вытворчасць піва.

Менавіта гэтыя гаспадарчыя падрабязнасці маюць для нас асаблівую каштоўнасць.

Паводле звестак зыходнага даследавання, рукапіс інвентара захоўваецца ў Гродзенскім дзяржаўным гісторыка-археалагічным музеі пад уліковым нумарам 15112/26. Архіўныя рэквізіты патрабуюць дадатковай зверкі.

Дзве броварні на Рынку: цэнтралізаваная вытворчасць піва

Мабыць, самае цікавае сведчанне інвентара — апісанне арэнднага дома з дзвюма броварнямі, які знаходзіўся ў рынкавай частцы мястэчка.

У дакуменце размяжоўваюцца дзве броварні паводле іх прызначэння:

• адна прызначалася для патрэб арандатара;
• другая — для варэння піва мясцовымі мяшчанамі.

Гэта істотная падрабязнасць. Піваварства не зводзілася выключна да хатняга прыгатавання напою. У Сапоцкіне існавалі спецыяльна адведзеныя вытворчыя аб'екты, выкарыстанне якіх рэгулявалася ўмовамі арэнды.

Згодна са зместам інвентара, мяшчане павінны былі варыць піва ва ўстаноўленым месцы. Вытворчасць ва ўласных дамах дазвалялася толькі са згоды арандатара.

Такім чынам, арандатар кантраляваў не толькі гаспадарчы аб'ект, але і доступ жыхароў да вытворчасці піва.

Для разумення гісторыі беларускага піваварства гэта асабліва паказальна. Перад намі сведчанне таго, што ўжо ў пачатку XVIII стагоддзя ў адным з мястэчак на тэрыторыі сучаснай Беларусі вытворчасць піва была звязана з пэўнымі гаспадарчымі правіламі і грашовымі абавязацельствамі.

Пры гэтым дакумент не дазваляе ўстанавіць, колькі піва выраблялі абедзве броварні, як часта яны працавалі і якім абсталяваннем карысталіся.

Колькі каштавала зварыць піва: капшчызна і іншыя зборы

Другі важны сюжэт інвентара — падаткаабкладанне піваварства.

З кожнай варкі прадугледжваўся збор, які называўся капшчызнай, у памеры 2 злотых.

Акрамя яго згадваюцца і іншыя плацяжы:

• «піваварнае»;
• «катловае»;
• «гандлёвае»;
• «лапаткавае».

Дакладныя сумы гэтых дадатковых збораў у наяўным выкладзе дакумента не прыведзены.

У сувязі з арэнднымі адносінамі фігуруе таксама гадавая сума водкупу — 1000 злотых бягучай манетай.

Гэта дазваляе разглядаць піваварства не толькі як вытворчасць напою, але і як крыніцу грашовых паступленняў.

Колькі варэнняў спатрэбілася б для атрымання 1000 злотых?

Правядзём просты ўмоўны разлік.

Калі збор з адной варкі складаў 2 злотыя, то для атрымання 1000 злотых выключна за кошт гэтага збору спатрэбілася б:

1000 ÷ 2 = 500 варэнняў піва.

Аднак 500 варэнняў — не ўстаноўлены інвентаром аб'ём гадавой вытворчасці, а толькі разліковы паказчык.

У гаспадарчай сістэме існавалі і іншыя плацяжы. Акрамя таго, без праверкі поўнага складу даходаў нельга сцвярджаць, што ўся сума гадавой арэнды фарміравалася выключна за кошт піваварства.

Таму фактычную колькасць варэнняў на падставе гэтых лічбаў вызначыць немагчыма.

Тым не менш самі сумы паказваюць, што піваварства разглядалася як гаспадарчая дзейнасць, з якой можна было спаганяць рэгулярныя грашовыя плацяжы.

Вадзяны млын: частка гаспадарчай інфраструктуры

Інвентар паведамляе таксама пра вадзяны млын на рацэ Свянціца (Święcica).

Млын апісваецца як збудаванне «на адным коле» і ўваходзіў у сістэму арандаванай маёмасці.

Абавязкі па яго ўтрыманні былі размеркаваны паміж бакамі:

• мяшчане павінны былі падвозіць драўніну і ўдзельнічаць у работах па ўзвядзенні або падтрыманні плаціны;
• рамонт жалезных дэталяў адносіўся да абавязкаў арандатара.

Чаму гэта важна для гісторыі піваварства?

Прыгатаванне зерневага піва немагчыма без перапрацоўкі зерневай сыравіны. Млыны з'яўляліся важнымі аб'ектамі гаспадарчай інфраструктуры, якія забяспечвалі механічны памол.

Наяўнасць вадзянога млына побач з броварнямі паказвае, што ў мястэчку існавалі вытворчыя магчымасці, неабходныя для зерневай гаспадаркі.

Аднак неабходна размяжоўваць устаноўлены факт і меркаванне: інвентар пацвярджае наяўнасць млына, але сам па сабе не даказвае, што менавіта на ім малолі солад для дзвюх сапоцкінскіх бровараў.

Непасрэдная вытворчая сувязь паміж млыном і броварнямі патрабуе дадатковых сведчанняў.

Дзень святога Марціна: пачатак арэнднага перыяду

Цікавая дэталь інвентара — прывязка гаспадарчых абавязацельстваў да Дня святога Марціна, 11 лістапада.

У разгляданым выпадку менавіта з гэтай даты пачынаўся вызначаны дамовай перыяд.

Падобныя каляндарныя арыенціры мелі практычнае значэнне для аграрнага грамадства: яны дазвалялі звязваць гаспадарчыя разлікі і дагаворныя абавязацельствы з пэўнымі датамі года.

Але лічыць 11 лістапада абавязковым пачаткам фінансавага года для ўсёй Рэчы Паспалітай на падставе аднаго сапоцкінскага інвентара было б няправільна.

Тут мы маем канкрэтны прыклад арганізацыі мясцовых маёмасных і арэндных адносін.

Талеры, тымфы і злотыя: грашовая сістэма інвентара

Грашовыя звесткі — яшчэ адзін цікавы бок крыніцы.

У выкладзе інвентара прыводзяцца наступныя суадносіны:

1 талер = 6 тымфаў = 6 злотых 18 грошаў.

Гэты запіс важны найперш як сведчанне грашовай ацэнкі, выкарыстанай пры афармленні здзелкі.

У тым жа дакуменце фігуруюць сумы ў розных грашовых адзінках: талерах, тымфах, злотых і грошах.

Для даследчыка гэта азначае, што гістарычныя грашовыя паказчыкі нельга аўтаматычна пералічваць паводле сучасных уяўленняў пра намінальны кошт манет.

Неабходна ўлічваць канкрэтны час, асаблівасці ўжывання грашовых адзінак і ўмовы, вызначаныя ў самім дакуменце.

Дакладнае прачытанне прыведзенай грашовай формулы і яе прымяненне да сумы закладу патрабуюць зверкі з апублікаваным тэкстам інвентара.

Як улічваліся даходы мястэчка

У зводнай частцы інвентара, пазначанай як Summariusz latusów, паводле зыходнага выкладу, сустракаецца сума 827 тымфаў 6 грошаў.

Побач прыведзены запіс:

«Arendy złotych 1000» — «Арэнды — 1000 злотых».

Наяўнасць гэтых дзвюх сум паказвае, што ў гаспадарчым уліку выкарыстоўваліся розныя грашовыя адзінкі і асобна адлюстроўваліся арэндныя паступленні.

Аднак з такога супастаўлення нельга адназначна зрабіць выснову, што 1000 злотых складалі даход толькі ад піваварнага дома. Для гэтага неабходна ўстанавіць, якія менавіта аб'екты і плацяжы ўваходзілі ў адпаведны артыкул арэнды.

Тым не менш дакумент дае магчымасць вывучаць фінансавы бок піваварства ў кантэксце ўсёй эканомікі мястэчка, а не ізалявана ад астатніх гаспадарчых адносін.

Вуліцы, Рынак і жыхары Сапоцкіна

Інвентар дазваляе часткова аднавіць і гаспадарчую геаграфію мястэчка.

Ва ўліку згадваюцца тры асноўныя тапонімы:

• Віленская вуліца;
• Аўгустоўская вуліца;
• Рынак.

Менавіта ў раёне Рынку знаходзіўся арэндны дом з броварнямі.

Гэта падкрэслівае сувязь вытворчасці піва з цэнтральнай гаспадарчай часткай мястэчка, дзе засяроджваліся гандаль і іншыя віды эканамічнай дзейнасці.

Не менш цікавыя звесткі пра падаткаплацельшчыкаў.

У спісах фігуруюць мяшчане, якія валодалі зямлёй або карысталіся ёю, а таксама жыхары яўрэйскай абшчыны.

Напрыклад, у прыведзеным фрагменце дакумента згадваецца:

«Zyd Czortek Teodor z pół włóki pola».

У зыходным даследаванні гэты запіс звязваецца з яўрэем па імені Чортэк Тэадор, за якім лічылася палова валокі зямлі, а таксама з плацяжамі за двор на Рынку.

Гэты прыклад важны для вывучэння сацыяльна-эканамічнай гісторыі мястэчка. Ён паказвае, што гаспадарчыя абавязкі асобных жыхароў маглі быць звязаны не толькі з дамамі і гандлёвымі памяшканнямі, але і з зямельнымі ўчасткамі.

Разам з тым адзін такі выпадак не дазваляе рабіць агульныя высновы пра падаткаабкладанне ўсіх прадстаўнікоў яўрэйскай абшчыны Рэчы Паспалітай.

Чаго інвентар не распавядае пра піва

Нягледзячы на вялікую колькасць гаспадарчых звестак, інвентар 1704 года пакідае без адказу многія пытанні, якія маглі б зацікавіць сучаснага півавара.

У наяўным выкладзе дакумента адсутнічаюць:

• рэцэпты піва і прапорцыі інгрэдыентаў;
• звесткі пра гатункі і характарыстыкі мясцовага піва;
• цэны на солад і хмель;
• памеры варачных катлоў і аб'ёмы адной варкі;
• працягласць закісання і спосабы захоў