Пра наша піва і мёд у медыцынскай літаратуры XVII стагоддзя
У артыкуле разглядаюцца тры медыцынскія крыніцы XVII стагоддзя, у якіх апісваюцца піва і мядовыя напоі, іх уласцівасці і ўплыў на здароўе. Асаблівая ўвага надаецца згадкам Літвы і ўсходніх земляў Рэчы Паспалітай як рэгіёнаў развітога піваварства і традыцыйнага медаварэння.
У адным з выбітных медыцынскіх трактатаў ранняга Новага часу — Opera medica Францыска Ёэля (Franciscus Joël), прафесара медыцыны і выкладчыка Грайфсвальдскай акадэміі, — змяшчаецца апісанне піва і мядовых напояў, іх уласцівасцей і ўплыву на здароўе чалавека.
Выданне, на якое мы спасылаемся, было апублікавана ў Амстэрдаме ў 1663 годзе ў вядомага друкара Ёана Равестэйна (Joannes Ravesteinius) — ужо пасмяротна і ў перапрацаваным выглядзе.
Cerevisia — піва
«Піва (лац. cerevisia, грэч. zythum) — напой, надзвычай карысны для здароўя, які амаль замяняе віно. Яго вараць з вады, у якой замочвалі і злёгку абсмажвалі ячменны або пшанічны солад, з даданнем хмелевых суквеццяў».
Францыск Ёэль піша, што ў яго часы піва ўжывалі ў Германіі, Багеміі, Польшчы, Даніі, Швецыі, Лівоніі, Літве і нават у Францыі. Ён таксама спасылаецца на меркаванне італьянскага ўрача Іаана Манардуса (Johannes Manardus, 1462–1536), які сцвярджаў, што рэгулярнае ўжыванне піва ўмацоўвае цела, паляпшае знешні выгляд і спрыяе даўгалеццю.
Паводле класіфікацыі Ёэля, піва падзяляецца паводле фізіялагічнага дзеяння:
- сагравальнае і пажыўнае — гатункі з Данцыга, Прусіі, Гамбурга, Ростака, Грайфсвальда і Пасвалька;
- асвяжальнае і ўмерана ахаладжальнае пры ўмераным ужыванні — піва з Брэмена, Мюнхена, Эмдэна, Фрайбурга і Торгау;
- пажыўнае, але цяжкае для лёгкіх — гатункі з Бадэна і Трыбэса.
Такім чынам, піва ў медыцынскай літаратуры XVII стагоддзя апісваецца не проста як паўсядзённы напой, але як прадукт з пэўнымі фізіялагічнымі ўласцівасцямі.
Hydromeli — пітныя мёды
Асобны раздзел у Францыска Ёэля прысвечаны напою з мёду і вады — hydromeli. Аўтар піша, што такі напой сагравае і крыху расслабляе арганізм, але пры гэтым слаба сілкуе, спрыяе ўтварэнню жоўці і не рэкамендуецца людзям з халерычным тэмпераментам.
Аднак асабліва важнае іншае назіранне. Ёэль падкрэслівае, што найбольш якасны мядовы напой вараць у Літве, Польшчы і Войтландыі. Тым самым ён не проста згадвае гэтыя рэгіёны, але непасрэдна паказвае на іх як на цэнтры развітога медаварэння, прадукцыя якіх магла сапернічаць з найлепшымі еўрапейскімі вінамі.
«Найлепшы гідрамель гатуюць у Літве, Польшчы і Войтландыі».
Літоўскі мёд у Даніэля Сенерта
Пацвярджэнне гэтаму мы знаходзім і ў іншага выбітнага ўрача XVII стагоддзя — Даніэля Сенерта (Daniel Sennert, 1572–1637), прафесара медыцыны Вітэнбергскага ўніверсітэта.
У трактаце Institutionum medicinae libri V (1633) Сенерт піша, што асабліва ў Літве гатуюць напой з мёду з даданнем прыпраў. Ён дадае, што гэты напой шырока ўжываюць таксама сарматы і маскавіты, называючы яго medonem.
«Сёння асабліва ў Літве напой з мёду гатуюць з даданнем прыпраў; яго таксама часта ўжываюць сарматы і маскавіты і называюць “медон”. Хоць гэты напой і не мае смаку віна, ён валодае сагравальнымі і ап'яняльнымі ўласцівасцямі і можа сапернічаць з самымі вытанчанымі вінамі».
Гэтае сведчанне асабліва каштоўнае тым, што яно не толькі пацвярджае высокую рэпутацыю літоўскага мядовага напою, але і паказвае на яго шырокае геаграфічнае распаўсюджанне і ўстойлівую бытавую назву.
Літоўскі мёд у Disputatio medica de atrophia
Яшчэ адно важнае сведчанне змяшчаецца ў дысертацыі Disputatio medica de atrophia, выдадзенай у Лейдэне ў 1677 годзе. Яе прадставіў Генрых à Бобарт (Henricus à Bobart) пад старшынствам вядомага ўрача і прафесара Лейдэнскага ўніверсітэта Тэадора Краанена (Theodorus Craanen, 1633–1688).
У раздзеле, прысвечаным прадуктам і напоям, якія спрыяюць разрэджванню крыві, аўтар адзначае літоўскі мёд як напой асабліва высокай годнасці:
«…таксама высакародным віном лічыцца літоўскі мёд (mulsum Lituanicum)…»
«…няхай тыя, хто пакутуе ад слабасці, п'юць літоўскі мёд (mulsum Lituanicum) — віно, найбольш карыснае…»
Тут літоўскі мёд прадстаўлены ўжо не проста як якасны напой, але як сродак, якому прыпісвалася выразная лячэбная каштоўнасць.
Высновы
Такім чынам, тры аўтарытэтныя ўрачы XVII стагоддзя — Францыск Ёэль, Даніэль Сенерт і Тэадор Краанен (у апошнім выпадку праз дысертацыю, абароненую пад яго старшынствам) — незалежна адзін ад аднаго сведчаць пра высокую рэпутацыю медаварэння на землях Літвы і Рэчы Паспалітай.
Іх сведчанні важныя не толькі для гісторыі медыцыны, але і для гісторыі напояў. Яны паказваюць, што піва і пітны мёд у ранні Новы час успрымаліся не проста як паўсядзённыя напоі, але як прадукты з пэўнымі фізіялагічнымі ўласцівасцямі, рэгіянальнай спецыфікай і высокім культурным статусам.
- Francisci Joelis Medic. Doct. & in Academia Gryphis-waldensi Professoris celeberrimi Opera medica ante complures annos utilitatis publicae causâ in lucem edita, nunc revisa, emendata, indicibusque necessariis exornata ↗ — Franciscus Joel, Apud Joannem Ravesteinium, 1663
Лацінская медыцынская праца Францыска Ёэля, выдадзеная ў Амстэрдаме ў 1663 годзе. Для даследавання гісторыі напояў асабліва важныя змешчаныя ў ёй звесткі пра піва (cerevisia) і напоі з мёду і вады (hydromeli), іх склад, уласцівасці і медыцынскую ацэнку. У трактаце разглядаецца ўжыванне піва і мядовых напояў у розных рэгіёнах Еўропы, у тым ліку ў Літве і Польшчы.
- Institutionum medicinae libri V ↗ — Daniel Sennert, Apud haeredes Zach. Schureri, 1633
Лацінскі медыцынскі трактат Даніэля Сенерта, выдадзены ў Вітэнбергу ў 1633 годзе. Для даследавання гісторыі напояў важны змешчаны ў ім матэрыял пра мядовыя напоі, у тым ліку пра прыгатаванне напою з мёду з прыправамі, яго ўжыванне ў Літве і суседніх землях і медыцынскую ацэнку яго ўласцівасцей.
- Disputatio medica de atrophia — Henricus à Bobart; Theodorus Craanen (praeses), Apud Viduam & Heredes Joannis Elzevirii, Academiæ Typograph., 1677
Лацінская медыцынская дыспутацыя пра атрафію, прадстаўленая Генрыхам à Бобартам пад старшынствам прафесара Лейдэнскага ўніверсітэта Тэадора Краанена і надрукаваная ў Лейдэне ў 1677 годзе. Для даследавання гісторыі напояў важныя згадкі літоўскага мёду (mulsum Lituanicum) у медыцынскім кантэксце і яго супастаўленне з віном.