Піўныя бакалы, гульні і палітыка ў часы Аўгуста III

Калі я пачаў чытаць успаміны Енджэя Кітовіча пра норавы часоў Аўгуста III, то чакаў знайсці мноства побытавых падрабязнасцей: застоллі, адзенне, звычаі, шляхецкую культуру, рэлігійныя і грамадскія практыкі. Але чым далей я чытаў раздзелы пра напоі, бяседы і соймікі, тым мацней у мяне ўзнікала адно пачуццё: як гэтая дзяржава ўвогуле пратрымалася так доўга?

Кітовіч — польскі мемуарыст XVIII стагоддзя, аўтар твора Opis obyczajów i zwyczajów za panowania Augusta III — «Апісанне нораваў і звычаяў часоў панавання Аўгуста III». Першае выданне гэтага тэксту выйшла ў Познані ў 1840 годзе, ужо пасля смерці аўтара. Сам твор прысвечаны звычаям Рэчы Паспалітай эпохі Аўгуста III; асобныя яго раздзелы расказваюць пра напоі і пра пачастункі на сойміках.

І вось менавіта гэтыя старонкі робяць амаль фізічнае ўражанне. Перад намі не проста «людзі любілі выпіць». Не. У Кітовіча алкаголь — гэта частка сацыяльнага механізму. Праз яго прымаюць гасцей, правяраюць, хто свой, прыніжаюць слабейшых, збіраюць палітычную падтрымку, кіруюць дробнай шляхтай, ствараюць рэпутацыю гаспадара і нават абслугоўваюць палітычную барацьбу на сойміках.

Кітовіч наўпрост піша, што там, дзе ў модзе было піва, яго пілі «ад сняданку да абеду, ад абеду да падушкі». Больш за тое, цвярозы госць мог сапсаваць уражанне ад застолля: калі кампанія не напілася, калі госць развітаўся з гаспадаром цвярозым, такую гасціну ўжо лічылі няўдалай. А шляхціца, які ў сябе дома захоўваў такую цвярозасць, маглі пагардліва называць «французам» або «вэндыкішкай» — чымсьці накшталт «вэнджанай кішкі».

Піўная і алкагольная геаграфія Рэчы Паспалітай

Перш чым гаварыць пра посуд і гульні, варта спыніцца на самім піве. У Кітовіча добра відаць: Рэч Паспалітая не была адзінай прасторай пітных звычак. У розных землях любілі розныя напоі, і менавіта гэта, на мой погляд, робіць тэкст асабліва жывым. Дзесьці пераважала віно, дзесьці — гарэлка, дзесьці — пітны мёд, а дзесьці — менавіта піва.

Для вялікіх паноў пасля абеду галоўным напоем часта было віно. У Кракаўскім, Сандамірскім і на Русі Кітовіч згадвае венгерскае віно; у Прусіі, Куявах і Літве — розныя французскія і заморскія віны; ва Украіне — валошскае і манасберскае. А вось у сярэдніх шляхецкіх дамах карціна была іншай: на Русі, паводле яго слоў, пераважалі гарэлка, пітны мёд, вішняк і маліняк; у Літве — гарэлка, звычайны пітны мёд і ліпец; у Вялікай Польшчы і Мазовіі — гарэлка і піва.

І далей пачынаецца сапраўдны каталог піўнай геаграфіі XVIII стагоддзя. Кітовіч піша, што доўгі час славілася ловіцкае піва — у Ловічы, яго ваколіцах і нават у Варшаве; у Любліне і ваколіцах цанілася ванхоцкае; у Пётркаве — гельнёўскае; у Познаньскім і Калішскім краі — гродзіскае; у Варміі — эльблонгскае, якое ў Варшаве ведалі як «чорнае піва». Гэта важны момант: у Кітовіча піва — не безыменны напой «з бочкі», а прадукт з мясцовай рэпутацыяй. Назва месца працавала амаль як знак якасці.

Напрыканцы панавання Аўгуста III, паводле Кітовіча, у Варшаве, а потым і ў іншых мясцінах увайшлі ў моду чэшскія гатункі піва — звычайныя і дубэльтовыя, гэта значыць мацнейшыя або больш шчыльныя, — а таксама англійскае піва. Тут пачынаецца асабліва цікавая гісторыя моды і пераймання. Сапраўднае англійскае піва прывозілі з Англіі, але з'явіўся і мясцовы варыянт, які, як піша Кітовіч, першым пачаў рабіць Геранім Веляпольскі. Яно было падобнае на сапраўднае англійскае паводле смаку, але мела абмежаванае распаўсюджанне — пераважна пры яго палацы ў Варшаве і ў Аборах, прыкладна за тры мілі ад Варшавы, дзе яго варылі.

Потым мода пачала змяняцца далей: ад англійскага піва ўвага перайшла да атвоцкага, пасля да вілянуўскага, а затым да інфлянцкага. Але Кітовіч наўпрост заўважае: інфлянцкае ўжо не было такім моцным і не так «бурліла», як сапраўднае англійскае.

І вось тут узнікае амаль сучасны сюжэт пра перайманне моднага напою. Гарадскія шынкаркі навучыліся наліваць маладое, яшчэ не цалкам выброджанае піва ў вялікія бутлі і маленькія бутэлькі. У вялікай бутлі, закаркаванай глінай, такое піва пасля даброджвання рабілася смачнейшым, чым пры падачы проста з бочкі. А ў маленькай, добра закаркаванай бутэльцы яно пасля адкрыцця пачынала пеніцца і «бурліць», нагадваючы сапраўднае англійскае.

Калі перакласці гэта на сучасную піваварную мову, гаворка ішла пра даброджванне ў закрытай тары і натуральнае насычэнне піва вуглякіслым газам — гэта значыць пра тое, што сёння мы назвалі б бутэлечнай карбанізацыяй.

Я б не называў гэта непасрэднай падробкай у сучасным юрыдычным сэнсе: Кітовіч не апісвае фальсіфікацыі брэндавай этыкеткі. Але па сутнасці гэта вельмі падобна да рынкавага пераймання моды. Існаваў прэстыжны вобраз сапраўднага англійскага піва — моцнага, жывога, бурлівага, бутэлечнага. І мясцовыя прадаўцы хутка зразумелі, як тэхнічна стварыць падобны эфект: узяць маладое піва, даць яму дабродзіць у закрытай тары і атрымаць пену, ціск і ўражанне «англійскасці».

На гэтым фоне асабліва вылучаецца гродзіскае піва. Старыя славутыя гатункі — ловіцкае, гельнёўскае, ванхоцкае — паступова страчвалі сваю былую выключнасць і станавіліся больш звычайнымі. А гродзіскае, наадварот, усё вышэй цанілася ў Вялікай Польшчы.

Кітовіч піша амаль з іроніяй: шляхціца, у якога дома не было гродзіскага піва, маглі палічыць бедняком або скнарам. Рэпутацыі гэтага піва спрыялі і лекары: яму прыпісвалі ўласцівасці мінеральных водаў. Сам Кітовіч апісвае яго як піва тонкае, смачнае і такое, што «не кружыць галаву», гэта значыць не надта ап'яняе. Пры хваробах, калі лекары забаранялі іншыя напоі, гродзіскае часам дазвалялі, а ў асобных выпадках нават прадпісвалі.

Кракаўскае і Сандамірскае ў гэтым кантэксце выглядаюць амаль антыпіўнымі рэгіёнамі. Кітовіч піша, што там ніякае піва, апроч сапраўднага англійскага, не карысталася асаблівай пашанай. Сяляне і просты люд, як на Русі і ў Літве, больш трымаліся гарэлкі, а шляхта і багатыя мяшчане — венгерскага віна праз блізкасць Венгрыі.

Пры гэтым сам Кітовіч не ўтрымліваецца ад з'едлівай заўвагі: лепш добрае піва, чым дрэннае віно, якім частуюць у прыватных дамах кракавяне і сандамірцы, — вадзяністае, рэдкае, ледзь не «памыі» пасля венгерскіх прэсаў.

Бочка ля каміна: 188 літраў і эканомія чаравікаў слугі

Пасля гэтай піўнай геаграфіі больш зразумелай становіцца неверагодная сцэна з бочкай. Кітовіч піша, што калі збіралася кампанія заўзятых аматараў піва, бочку ставілі проста «ў комін», гэта значыць да каміна ці печы, побач з месцам застолля. І такая бочка магла не проста хутка апусцець — яе маглі выпіць «да дражджэй», а часам і разам з дражджамі.

Самы дзіўны эпізод — бочка на пяцьдзясят гарнцаў. Адзін старапольскі гарнец звычайна пералічваюць прыкладна як 3,77 літра. Значыць, 50 гарнцаў — гэта каля 188 літраў піва.

І Кітовіч сцвярджае, што чацвёра, а часам усяго двое «добрых глытальнікаў» маглі апаражніць такую бочку ад вячэры да сну, амаль не застаўшы поўначы. То-бок гаворка не пра цэлы дзень і не пра доўгае шматдзённае застолле, а пра адзін вечар.

Успрымаць гэты эпізод літаральна нельга: амаль 188 літраў піва на двух ці чатырох чалавек за адзін вечар — відавочна непраўдападобная велічыня. Тут больш дарэчы бачыць гіпербалу і сатырычную манеру Кітовіча, а не дакладную справаздачу пра колькасць выпітага. Гэта вобраз амаль міфічных «рыцараў куфля», людзей, чыя здольнасць шмат піць сама па сабе стварала рэпутацыю.

І самая смешная, амаль побытавая дэталь: бочку ставілі ля каміна збольшага дзеля эканоміі. Не таму, што так было вытанчаней, і не таму, што хацелі прыгожа падаць піва. Кітовіч тлумачыць прасцей: каб слуга не зношваў абутак, увесь час бегаючы са збаном у склеп да бочкі.

То-бок гаспадары загадзя разумелі: гэтая кампанія ўсё роўна вып'е бочку да дражджэй. Значыць, разумней адразу паставіць яе побач — і зэканоміць не піва, а чаравікі слугі.

Вось у такіх дэталях Кітовіч асабліва моцны. Вялікая гісторыя раптам складваецца са смешнага побытавага разліку: шляхецкая ўдаль, піўная рэпутацыя, бочка амаль на 188 літраў, камін, госці, гаспадар — і недзе побач слуга, абутак якога вырашылі паберагчы, бо бочка ўсё роўна асуджаная.

Келіхі-пасткі: куляўка, кій, Vexierglas і Passglas

Мяне ў гэтым уражвае не сам факт п'янства. Пілі паўсюль і ва ўсе часы. Уражвае іншае: уменне піць ператварылі ў грамадскую доблесць, а сам піўны посуд стаў часткай застольнага выпрабавання. Гэта была не нейтральная тара для напою, а прадмет гульні, ціску, смеху і дэманстрацыі статусу.

Кітовіч пералічвае цэлую групу асаблівых сасудаў, прызначаных менавіта для піва: доўгія шкляныя «палкі» з вялікім шарападобным патаўшчэннем на канцы, куфлікі з трубкамі, трубы, валторны і вялікія шклянкі з трыма абручамі.

Ужо сам гэты пералік паказвае, што перад намі не звычайны побытавы посуд. Гэта свет «жартоўнага шкла» — сасудаў, якія павінны былі здзіўляць, весяліць, прымушаць чалавека піць нязручна, памыляцца, аблівацца або станавіцца аб'ектам насмешак.

Куляўка: келіх, які нельга паставіць

Першы важны сасуд — куляўка, або kulawka. Для беларускага вуха тут лёгка ўзнікае асацыяцыя са словам «куляць» — перакульваць, пераварочваць.

У Кітовіча куляўка паўстае як келіх або кубак без ножкі: такі сасуд немагчыма паставіць на стол, пакуль напой не выпіты да канца. Звычайны келіх дазваляе зрабіць перапынак: выпіў, паставіў, пагаварыў. Куляўка такога перапынку не дае. Яна літаральна прымушае ўдзельніка застолля ісці да канца.

У польскай традыцыі такі сасуд таксама называлі kusztyk. Па сутнасці, гэта шкляны келіх без устойлівай асновы, часта звязаны з тостамі, «віватамі» і паказным піццём.

Напрыклад, Кітовіч апісвае такое выкарыстанне: гаспадар сустракаў госця і прамаўляў яму «віват». Калі госць за той час, пакуль гаспадар гаварыў «віват», не паспяваў выпіць пададзеную куляўку, келіх зноў напаўнялі і ўсё паўтаралася спачатку.

Асабліва цікава, што куляўкі сапраўды выраблялі ў XVIII стагоддзі на радзівілаўскіх шкляных мануфактурах у Налібоках і Урэччы. Гэтыя прадпрыемствы працавалі на тэрыторыі сучаснай Беларусі і былі звязаныя з магнацкай культурай Радзівілаў.

У каталогах і музейных апісаннях прадукцыя Налібокаў і Урэчча ўключае розныя формы параднага і сталовага шкла: флэты, дубэльты, віватныя келіхі, вялікія шкляніцы і куляўкі. Такім чынам, куляўка была часткай рэальнай матэрыяльнай культуры шляхецкага і магнацкага стала, а не проста камічным словам у Кітовіча.

Адзін з асабліва выразных прыкладаў — куляўка з гербамі Ostoja і Trąby, якую адносяць да Урэчча — Налібокаў і датуюць апошняй чвэрцю XVIII стагоддзя. Паводле апісання і фотаздымка, гэта празрысты шкляны сасуд з пазалочаным краем і гравіраваным гербавым дэкорам.

У такой рэчы адразу спалучаюцца два бакі культуры: з аднаго боку — застольная гульня і прымус выпіць да канца, з другога — статус, герб, урачыстасць, прыналежнасць да свету шляхецкіх і магнацкіх сімвалаў.

Шкляны «кій» і англійскі yard-of-ale

Другі тып — доўгі шкляны kij, літаральна «кій» або «палка». Кітовіч апісвае яго як доўгі шкляны сасуд з аб'ёмнай gałka, гэта значыць шарам або патаўшчэннем на канцы.

Піць з яго было непрыемна не столькі праз колькасць піва, колькі праз сам спосаб піцця: трэба было дзіўна адхіляцца назад, выгінацца ўсім целам, трымаць сасуд пад правільным вуглом і не страціць кантроль над струменем.

Тут напрошваецца асцярожнае параўнанне з англійскім тыпам келіхаў yard-of-ale, або long glass. Гэта доўгі вузкі сасуд для элю, часта з шарападобнай колбай на канцы.

У англійскіх апісаннях такія сасуды непасрэдна адносяць да trick glasses, гэта значыць жартоўных келіхаў або келіхаў-пастак: калі напой амаль выпіты, паветра трапляе ў колбу, і рэшта вадкасці можа раптоўна выплюхнуцца ў твар таму, хто п'е.

Геаметрыя вельмі падобная: доўгая трубка і пашырэнне на канцы. Механіка таксама нагадвае апісаную: сасуд ператварае піццё ў выпрабаванне каардынацыі і выклікае смех гледачоў пры няўдачы.

З yard-of-ale звязаная і вядомая гісторыя пра Боба Хоўка, будучага прэм'ер-міністра Аўстраліі: падчас навучання ў Оксфардзе яму прыпісвалі незвычайна хуткае выпіванне такога сасуда — прыкладна за 11–12 секунд. Падрабязнасці гэтага эпізоду і статус «сусветнага рэкорду» ў публікацыях разыходзяцца, таму ўспрымаць лічбу як бясспрэчна ўстаноўлены вынік нельга.

Але тут важна быць дакладным: я не магу сцвярджаць, што кітоўічаўскі «kij» і англійскі yard-of-ale — гэта адзін і той жа тэрмін або адзін і той жа канкрэтны тып, дакументальна зафіксаваны ў польскім каталогу.

Карэктней сказаць так: yard-of-ale — добры візуальны і тыпалагічны аналаг, які дапамагае ўявіць, як мог выглядаць і дзейнічаць «kij» у Кітовіча. Гэта не даказанае атаясамленне, а асцярожная рэканструкцыя паводле агульных прыкмет.

Куфлі з трубкамі: сасуд як праверка на «свой — чужы»

Трэці тып — kufelki z rurkami, гэта значыць куфлікі або куфлі з трубкамі. У Кітовіча гэта ўжо не проста дзіўная форма, а амаль механічная пастка і вельмі яскравы прыклад застольнай праверкі на «свой — чужы».

Такі сасуд патрабаваў не сілы, а ведання правіла: калі чалавек хацеў адняць куфаль ад вуснаў і не ведаў, што трубку трэба своечасова перакрыць, напрыклад, языком, піва пралівалася проста на яго.

Той, хто ведаў гэты прыём, выглядаў сваім — дасведчаным удзельнікам шляхецкай кампаніі, чалавекам, пасвечаным у яе няпісаныя правілы. А той, хто не ведаў, адразу выдаваў сябе за чужога або неспрактыкаванага: ён абліваўся півам і станавіўся аб'ектам агульных насмешак.

Але пры ўсёй жорсткасці такога выпрабавання мэта сасуда была не толькі, скажам так, у прыніжэнні. Ён ператвараў піццё ў гульню, у вясёлую сцэну, дзе келіх станавіўся рэквізітам, а сам чалавек — акцёрам застольнага спектакля.

Такія сасуды добра адпавядаюць катэгорыі Vexierglas — «сасудаў-загадак». У музейных тэкстах іх апісваюць як посуд, з якім трэба здагадацца, адкуль і як піць, каб напой ішоў правільна і не абліў чалавека.

У польскіх матэрыялах сустракаецца і тэрмін szkło-zagadka — «шкло-загадка». Для мяне гэта вельмі дакладнае азначэнне. Перад чалавекам ставяць не проста піва, а задачу. І памылка пры яе выкананні адразу ператвараецца ў публічны камічны эфект.

Трубы і валторны: застольны тэатр формы

Чацвёрты тып — trąby i waltornie, сасуды ў форме труб і валторнаў. Тут посуд ужо непасрэдна імітуе музычныя інструменты.

У польскіх музейных матэрыялах пра «жартоўнае шкло» сапраўды згадваюцца «нямыя трубы і валторны» — гэта значыць сасуды, якія выглядалі як інструменты, але прызначаліся для піцця, а не для выканання музыкі.

Гэта вельмі барочная логіка: прадмет падманвае чаканні, гуляе з формай, ператварае застолле ў сцэну.

Шкляніцы з абручамі і Passglas

Пяты тып — вялікія шкляніцы з трыма абручамі. Гэта, бадай, адзін з самых зразумелых прыкладаў піўной гульні.

Кітовіч тлумачыць правіла: чалавек павінен загадзя абвясціць усёй кампаніі, да якога абруча ён вып'е за адзін раз. Калі не дапіў — яму далівалі. Калі выпіў больш, чым абяцаў, — таксама далівалі.

Атрымлівалася пастка на дакладнасць: трэба было выпіць не проста шмат, а роўна столькі, колькі заявіў. Памылка ператварала гульню ў пакаранне: келіх зноў напаўнялі, і ўдзельнік або працягваў піць, або прасіў літасці, становячыся прычынай смеху ўсёй кампаніі.

Гэтая логіка амаль ідэальна супадае з тыпам Paßglas / Passglas — высокім сасудам з гарызантальнымі кольцавымі адзнакамі.

У нямецкамоўнай традыцыі такія сасуды выкарыстоўвалі для пітных гульняў: удзельнік павінен быў выпіць да наступнай адзнакі і перадаць сасуд далей; калі памыляўся, мусіў піць далей да наступнага кольца або пачынаць нанова — у залежнасці ад правілаў кампаніі.

У польскім кантэксце такія сасуды можна супаставіць са szklanice obrączkowe, гэта значыць шкляніцамі з абручамі. У Кітовіча гэты варыянт асабліва цікавы тым, што ён гаворыць менавіта пра тры абручы.

Мяне асобна зачапіла жывая сучасная паралель. Сярод аматараў Guinness існуе падобная гульня, вядомая як Split the G: трэба зрабіць адзін глыток з фірмовага келіха і спыніць узровень напою на выбранай лініі лагатыпа. У розных варыянтах гульні арыентуюцца на літару G або іншыя элементы надпісу Guinness.

Гэта, вядома, не прамая гістарычная пераемнасць ад Passglas, але прынцып той самы: піццё ператвараецца ў праверку дакладнасці. Не проста выпіў — а трапіў у адзнаку. Памыліўся — смяюцца, спрачаюцца, прапануюць паўтарыць.

«Piwo — dobre — nalej»: гульня, у якой памылка зноў напаўняе келіх

І вось на гэтым фоне піўныя гульні ў Кітовіча становяцца больш зразумелымі. Самая яскравая з іх — гульня з трыма глыткамі і словамі «piwo — dobre — nalej», гэта значыць «піва — добрае — налівай».

Чалавек садзіўся за стол, астатнія станавіліся вакол яго як суддзі і сведкі. Ён браў шклянку піва і павінен быў выпіць яе не адразу, а ў тры прыёмы.

Пасля першага глытка ён мусіў выканаць паслядоўнасць жэстаў па адным разе: правесці пальцам па адным вусе, потым па другім, па барадзе зверху ўніз, пад барадой знізу ўверх, стукнуць пальцам па стале зверху, потым знізу, тупнуць нагой і вымавіць слова «piwo».

Пасля другога глытка ён паўтараў усё тое самае, але ўжо па два разы, і казаў «dobre». Пасля трэцяга ўсё трэба было паўтарыць па тры разы, а напрыканцы сказаць «nalej».

На паперы гэта нагадвае простую дзіцячую лічылку. Але падчас сапраўднага застолля гэта была пастка. Навокал стаяла кампанія, якая наўмысна перашкаджала, збівала, смяялася, падганяла, адцягвала ўвагу.

Памыліўся ў жэсце, парадку, колькасці паўтораў або слове — табе далівалі піва, і гульню трэба было пачынаць нанова. Чым больш чалавек піў, тым вышэйшай станавілася верагоднасць новай памылкі. А чым часцей ён памыляўся, тым хутчэй ператвараўся з удзельніка гульні ў яе ахвяру.

Вось тут для мяне становіцца асабліва відавочным: гэта ўжо не проста застолле, а рытуал «свой — чужы». Калі вытрымаў — ты свой. Калі збіўся, абліўся, уцёк за дзверы або папрасіў літасці — ты слабы, з цябе смяюцца.

І тут міжволі ўспамінаецца знаёмая многім фраза: «Ты што, слабак, не вып'еш?»

Вядома, я не сцвярджаю, што гэтая сучасная застольная манера наўпрост і бесперапынна паходзіць ад шляхецкіх бясед XVIII стагоддзя. Але ў Кітовіча добра відаць, наколькі даўняй можа быць сама логіка такога ціску: выпіўка становіцца праверкай на вытрымку, прыналежнасць да кампаніі і гатоўнасць гуляць паводле яе правілаў.

Алкаголь тут працуе як сацыяльны экзамен. Сасуды, жэсты, словы, кольцы на шкле, трубкі і нязручныя формы — усё гэта інструменты аднаго механізму: публічна праверыць чалавека і зрабіць яго часткай кампаніі праз рызыку смешнага правалу.

І, шчыра кажучы, у гэтым ёсць нешта адначасова дзікае і захапляльнае. Бо перад намі не прымітыўнае «напіліся і разышліся». Перад намі цэлая культура застольнага спектакля: з рэквізітам, правіламі, ролямі, суддзямі, пакараннямі, пераможцамі і пераможанымі.

П'янства як палітычная тэхналогія

Асобны шок — сувязь алкаголю з палітыкай. Кітовіч піша, што «ў народзе нічога нельга было зрабіць без п'янства»: ні дамагчыся згоды, ні правесці выбары, ні адстаяць уласны інтарэс, не пачаставаўшы людзей напоямі адпаведна іх значэнню.

І тут зноў міжволі ўзнікаюць сучасныя аналогіі: «абмыць абноўку», «абмеркаваць справу за бутэлькай», «вырашыць пытанне за сталом».

Я не праводжу паміж гэтымі звычкамі і шляхецкай культурай XVIII стагоддзя прамой лініі пераемнасці, але сама логіка пазнавальная: алкаголь становіцца не толькі напоем, але і сацыяльным інструментам — нагодай замацаваць дамоўленасць, зняць напружанне, паказаць давер або ўключыць чалавека ў кола «сваіх».

Таму магнаты і буйныя паны трымалі каля сябе моцных выпівохаў, якія маглі піць замест іх, пакуль самі апекуны захоўвалі больш ясную галаву і скіроўвалі ўжо «памутнелыя розумы» да сваіх мэтаў.

Гэта, бадай, самая важная палітычная дэталь. П'яніца тут не проста гуляка. Ён — інструмент. «Рыцар келіха» абслугоўвае палітычную тэхналогію.

Хто лепш корміць і поіць, той збірае больш людзей. Хто ўмее хутчэй давесці дробную шляхту да патрэбнага стану, той атрымлівае больш кіраваную масу на сойміку.

Апісанне соймікаў у Кітовіча ўвогуле чытаецца як хроніка палітычнага банкету. Вялікія паны і багатая шляхта частаваліся добрымі стравамі і напоямі, найперш венгерскім віном.

Дробная шляхта мела асобныя сталы — у корчмах, садах, дварах, пад шатрамі. Яе кармілі вострым, салёным і кіслым мясам, каб мацней хацелася піць. Зранку давалі гарэлку, потым хлеб, масла, смажанае мяса, а тым, хто адчуваў смагу, — піва.

І гэта ўжо амаль тэхналогія: не перакарміць людзей зранку да поўнай нерухомасці, захаваць іх здольнасць удзельнічаць у працы сойміка, прывесці да месца сходу, загадзя растлумачыўшы, што падтрымліваць і чаму перашкаджаць.

Пасля пасяджэння пачынаўся баль, які мог цягнуцца да поўначы або да белага дня. Дробную шляхту паілі сумессю віна з гарэлкай — каб хутчэй затуманіць галаву, — а півам наталялі смагу.

Фінал у Кітовіча жорсткі і амаль кінематаграфічны: напіўшыся, людзі валіліся спаць дзе давядзецца — за сталом, пад сталом, пад плотам, пасярод вуліцы, у канаве, у гразі.

Прачнуўшыся, хтосьці выяўляў, што ў яго няма шапкі, пояса, шаблі, а часам нават адзення. Калі палітычны апякун перамагаў, ён кампенсаваў страты сваім прыхільнікам; калі прайграваў або ўцякаў з сойміка, шляхціц мог застацца не толькі без маёмасці, але і без рукі, вуха, часткі сківіцы ці жыцця.

Чаму гэта важна сёння

Пасля такіх старонак я пачынаю інакш глядзець на звыклыя стэрэатыпы. Мы часта чуем просты вобраз: «рускія і гарэлка». Але калі чытаеш Кітовіча, бачыш, што культура цяжкага піцця, застольных спаборніцтваў, алкагольнай удалі і палітычных пачастункаў была вельмі глыбока ўкаранёная менавіта ў шляхецкі свет Рэчы Паспалітай.

Я не сцвярджаю літаральна, што «рускіх навучылі піць» выхадцы з ВКЛ або Рэчы Паспалітай, — для такога тэзіса патрэбныя асобныя крыніцы.

Але як аўтарская правакацыя гэтая думка пасля Кітовіча гучыць інакш: можа быць, міф пра «рускае п'янства» занадта прымітыўны, а сапраўдныя школы пітной удалі варта шукаць і ў шляхецкай культуры нашых земляў.

І тут для мяне важнае яшчэ адно. Алкаголь у Кітовіча — гэта не толькі разбурэнне. Гэта яшчэ і тэатр. Гульня. Выпрабаванне. Рытуал. Спаборніцтва. Вясёлае, жорсткае, часам прыніжальнае, але вельмі грамадскае дзеянне.

Пілі не моўчкі і не «дзеля смаку». Пілі публічна, з правіламі, ролямі, пераможцамі і пераможанымі.

Вось чаму мне здаецца цікавай ідэя вярнуць у сучасныя пабы і бары не п'янства як самамэту, а гістарычныя піўныя гульні і застольныя рытуалы — але ў бяспечнай, культурнай, гульнявой форме.

Не дзеля таго, каб прымушаць чалавека напівацца, а каб паказаць: піўная культура — гэта не толькі келіх і гатунак, але і сцэнар зносін. Можна рэканструяваць сасуды, правілы, жартоўныя выпрабаванні, старыя тосты, камандныя гульні, але прыбраць з гэтага прымус і прыніжэнне.

Напрыклад, гульня Кітовіча з жэстамі «піва — добрае — налівай» магла б стаць выдатнай пабнай забавай, калі замяніць абавязковае дапіванне сімвалічным глытком або безалкагольным варыянтам.

Сасуды незвычайнай формы — доўгія шкляныя трубкі, куфлі з хітрым спосабам піцця, шклянкі з адзнакамі — маглі б стаць часткай дэгустацыйных вечароў. А аповед пра соймікі паказаў бы гасцям, што піва і алкаголь у XVIII стагоддзі былі не проста напоямі, а мовай палітыкі, статусу і прыналежнасці.

Для мяне гэтыя старонкі Кітовіча — не нагода рамантызаваць п'янства. Хутчэй наадварот. Яны паказваюць, наколькі небяспечна, калі алкаголь становіцца галоўным спосабам будаваць грамадскія адносіны.

Але адначасова яны адкрываюць неверагодна багаты пласт культуры: смешны, грубы, тэатральны, шляхецкі, вельмі жывы.

І, бадай, галоўная мая выснова такая: у Рэчы Паспалітай не проста шмат пілі. Там умелі ператвараць піццё ў сацыяльны спектакль.

І менавіта гэты спектакль — з яго гульнямі, сасудамі, жэстамі, палітыкай і вар'яцтвам — сёння варта вывучаць, паказваць і пераасэнсоўваць. Не для таго, каб паўтараць даўнія злоўжыванні, а каб зразумець, наколькі глыбока піва і застолле былі ўплеценыя ў гісторыю нашых земляў.