Мядовыя азёры ВКЛ і Рэчы Паспалітай
Старажытныя крыніцы XVI–XVII стагоддзяў распавядаюць пра велізарную колькасць мёду ў Вялікім Княстве Літоўскім і суседніх землях — аж да неверагодных гісторый пра мядовыя пасткі, мядзведзяў і селяніна, выратаванага з мядовага дупла.
Раней я ўжо пісаў пра тое, што нашы землі былі адным з цэнтраў выдатнага медаварэння, дзе вырабляліся высакародныя мядовыя віны — пітныя мяды, якія па якасці маглі супернічаць з найлепшымі еўрапейскімі вінамі.
Гэтым разам мне трапіўся незвычайны трактат XVII стагоддзя пра фінансы і падаткі, аўтарам якога быў Каспар Клок (Caspar Klock, 1583–1655), прыдворны юрысконсульт і былы бургграф Браўншвейга. Поўная назва яго твора гучыць так:
«Tractatus juridico-politico-polemico-historicus de Ærario, sive Censu, per honesta media, absque divexatione Populi, licite conficiendo. Libri duo».
Версія трактата, выкарыстаная ў гэтым артыкуле, выйшла ўжо пасля смерці аўтара — у пашыраным і выпраўленым выданні пад рэдакцыяй Christophori Pelleri ў Нюрнбергу ў 1671 годзе.
Мёд і лясное пчалярства на нашых землях
Трактат «Tractatus de ærario» прысвечаны, здавалася б, даволі сур’ёзнай тэме — пошуку справядлівых і разумных спосабаў папаўнення дзяржаўнай казны. Але сярод сухіх разважанняў пра падаткі і законы Клок прыводзіць жывыя, а часам і ўражлівыя прыклады з розных краін.
Адзін з такіх фрагментаў датычыцца Польшчы і Літвы — земляў Рэчы Паспалітай, дзе лясное пчалярства, вытворчасць мёду і воску, а таксама прыгатаванне мядовых напояў былі прыкметнай часткай гаспадаркі.
Прычым Клок быў далёка не адзіным аўтарам XVI–XVII стагоддзяў, які звяртаў увагу на велізарную колькасць мёду ў гэтых землях.
У 1595 годзе знакаміты картограф Герард Меркатар у сваім Atlas sive Cosmographicae meditationes пісаў пра Літву як пра надзвычай лясістую краіну і асобна адзначаў вялікую колькасць воску і мёду, які выраблялі дзікія пчолы ў лясах.
Праз некалькі дзесяцігоддзяў у Archontologia cosmica 1628 года Літва зноў апісваецца як зямля, багатая на воск і мёд. Асабліва цікава, што аўтар даволі выразна паказвае, якую тэрыторыю разумее пад Літвой: сярод яе ваяводстваў ён пералічвае Віленскае, Трокскае, Мінскае, Навагрудскае, Берасцейскае і іншыя. Гэта значыць, гаворка непасрэдна ідзе і пра значную частку тэрыторыі сучаснай Беларусі.
Ёсць і мясцовыя дакументальныя сведчанні. Пісцовая кніга Пінскага і Клецкага княстваў 1552–1555 гадоў фіксуе гаспадарчыя ўгоддзі, звязаныя з пчалярствам, ужо непасрэдна на тэрыторыі сённяшняй Беларусі.
Такім чынам, аповеды еўрапейскіх аўтараў пра выключнае мядовае багацце Літвы існавалі на фоне цалкам рэальнага і развітога ляснога пчалярства нашых земляў.
Што пісаў Каспар Клок
На старонцы 469 свайго трактата Клок прама пачынае адзін з фрагментаў словамі «In Polonia & Lituania» — «У Польшчы і Літве».
Ён распавядае пра распаўсюджанае ў лясах пчалярства, вытворчасць мёду і воску і іх гаспадарчае значэнне. Мёду, паводле яго слоў, было настолькі шмат, што яго знаходзілі ў дуплах і полых дрэвах нават пасля таго, як пчолы ўжо пакідалі іх. З гэтага промыслу польскі кароль атрымліваў значны даход.
Аўтар згадвае і мядовыя напоі. Мёд змешвалі з вадой і хмелем, а напоі маглі дадаткова прыпраўляць сокамі і духмянымі дадаткамі. Такім чынам, перад намі сведчанне не толькі пра здабычу мёду, але і пра развітую культуру яго перапрацоўкі ў напоі.
Але асабліва цікавым гэты фрагмент становіцца далей.
Калі мёду настолькі шмат, што ў ім тонуць мядзведзі
Амаль казачныя аповеды пра велізарныя запасы мёду існавалі задоўга да Клока.
У 1653 годзе натураліст Ян Йонстан у сваёй працы Historiae naturalis de insectis напісаў дзіўную рэч: у Падоллі і Літве паглыбленні сухой зямлі нібыта напаўняліся мёдам, а велізарныя мядзведзі, праваліўшыся туды, маглі загінуць.
Пры гэтым Йонстан спасылаецца на больш ранняга аўтара XVI стагоддзя — Олауса Магнуса.
Вядома, падобныя аповеды нельга ўспрымаць як дакладнае апісанне прыроднай з’явы ў сучасным навуковым сэнсе. Але для нас важна іншае: ужо ў XVI–XVII стагоддзях існаваў устойлівы вобраз гэтых земляў як краю з настолькі неверагоднай колькасцю дзікага мёду, што аўтары распавядалі нават пра запоўненыя ім ямы і мядзведзяў, якія ў іх гінулі.
І на гэтым фоне апісанне Клока ўжо выглядае не адзінкавай фантастычнай гісторыяй, а часткай значна шырэйшай традыцыі аповедаў пра мядовае багацце Усходняй Еўропы.
Пасля Польшчы і Літвы Клок пашырае геаграфію свайго аповеду і пераходзіць да Русі і Масковіі. Ён піша пра велізарныя лясы і полыя дрэвы, у якіх маглі знаходзіцца настолькі вялікія запасы дзікага мёду, што людзі і звяры, якія выпадкова траплялі туды, літаральна вязлі ў ім, нібы мухі.
Сэнс гэтага месца можна перадаць так:
…Гэтыя землі настолькі багатыя на мёд, што ў велізарных лясах і полых дрэвах часам знаходзяць такія вялізныя яго запасы, што людзі і дзікія звяры, неасцярожна трапляючы ў гэтыя мядовыя азёры, аказваюцца пагружанымі ў іх, нібы мухі ў мёдзе, і падвяргаюцца небяспецы загінуць…
Мы не можам сцвярджаць, што канкрэтны выпадак, які Клок прыводзіць далей, адбыўся менавіта на тэрыторыі сучаснай Беларусі. Але сама карціна, на фоне якой падобная гісторыя здавалася аўтарам XVI–XVII стагоддзяў цалкам дарэчнай, была добра знаёмая і нашым землям: велізарныя лясы, бортныя дрэвы, дзікія пчолы, вялікая колькасць мёду і мядзведзі.
Тым больш што Ян Йонстан непасрэдна звязваў падобныя запоўненыя мёдам пасткі менавіта з Літвой.
Селянін, мёд і спалоханая мядзведзіца
Крыніцай наступнага дзіўнага аповеду для Клока быў італьянскі медык, гісторык і гуманіст Паола Джовіа (Paolo Giovio, 1483–1552).
Паола Джовіа паведамляе, што нейкі Дзмітрый, пасол у Рыме, любіў распавядаць гісторыю, якая выклікала вялікі смех у яго слухачоў.
Нейкі селянін адправіўся ў лес шукаць мёд і залез у велізарнае полае дрэва. Там ён праваліўся ў глыбокае скопішча мёду і апынуўся пагружаным у яго амаль па грудзі.
Самастойна выбрацца ён ужо не мог.
Двое сутак селянін падтрымліваў жыццё выключна мёдам. Яго крыкаў аб дапамозе ніхто не чуў, і паступова ён ужо пачаў губляць надзею на выратаванне.
І тут адбылося самае неверагоднае.
Да таго ж дрэва, прывабленая пахам мёду, забралася вялізная мядзведзіца. Калі яна дабралася да дупла і прасунула лапу ўнутр, селянін моцна ўхапіўся за яе абедзвюма рукамі.
Мядзведзіца, зусім не чакаючы такой сустрэчы, спалохалася і паспрабавала вырвацца. Рэзка адхіснуўшыся і выбіраючыся вонкі, яна разам з сабой выцягнула з мядовай пасткі і чалавека.
Так вялізны звер, які прыйшоў па мёд, зусім выпадкова стаў выратавальнікам чалавека.
Мядовыя азёры — легенда на цалкам рэальным фоне
Безумоўна, аповеды пра людзей і мядзведзяў, якія літаральна танулі ў «мядовых азёрах», нельга ўспрымаць як літаральны доказ існавання сапраўдных азёр з мёду.
Але цалкам адарванымі ад гістарычнай рэчаіснасці гэтыя гісторыі таксама не былі.
Герард Меркатар пісаў пра велізарную колькасць мёду, які выраблялі лясныя пчолы ў Літве. Archontologia cosmica зноў характарызавала Літву — уключаючы Мінскае, Навагрудскае і Берасцейскае ваяводствы — як зямлю, багатую на мёд і воск. Пісцовая кніга Пінскага і Клецкага княстваў паказвае існаванне адпаведнай гаспадаркі непасрэдна на тэрыторыі сучаснай Беларусі. Ян Йонстан ужо ў 1653 годзе прама пісаў пра запоўненыя мёдам паглыбленні ў Літве і мядзведзяў, якія траплялі ў іх.
А Каспар Клок сабраў падобныя звесткі ў сваім трактаце пра дзяржаўную казну побач з цалкам практычнымі паведамленнямі пра мёд, воск, гандаль і мядовыя напоі Польшчы і Літвы.
Таму старажытны вобраз «мядовых азёр» можна ўспрымаць як яркае, моцна перабольшанае адлюстраванне рэальнага багацця нашага рэгіёна мёдам і даўняй традыцыі ляснога пчалярства.
Гэтыя дзіўныя гісторыі нагадваюць нам пра багацце і ўнікальнасць нашай гісторыі і культуры. Мядовыя і піўныя традыцыі Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай, якія захаваліся ў дакументах, старых кнігах і аповедах, вартыя таго, каб іх памяталі, даследавалі і працягвалі адраджаць у наш час.
Магчыма, менавіта за кубачкам традыцыйнага пітнога мёду гэтыя даўнія гісторыі зноў ажывуць, натхняючы новыя пакаленні даследчыкаў і аматараў беларускіх напояў.
- Tractatus juridico-politico-polemico-historicus de Ærario, sive Censu, per honesta media, absque divexatione Populi, licite conficiendo. Libri duo ↗ — Caspar Klock; Christophorus Peller, Sumptibus Johannis Andreae et Wolfgangi Endteri Junioris Haeredum, 1671
Лацінскі юрыдыка-палітычны трактат Каспара Клока пра дзяржаўную казну, падаткі і спосабы фарміравання дзяржаўных даходаў. Выкарыстоўваецца другое, выпраўленае і дапоўненае Крыстафам Пелерам выданне, апублікаванае ў Нюрнбергу ў 1671 годзе. Побач з пытаннямі фінансаў і падаткаабкладання кніга змяшчае гістарычныя і эканамічныя звесткі пра розныя краіны і рэгіёны Еўропы, у тым ліку паведамленні пра здабычу мёду, воску і лясное пчалярства ва Усходняй Еўропе. Крыніца важная для даследавання эканамічнай ролі мёду і звязаных з ім напояў у ранні Новы час.
- Atlas sive Cosmographicae meditationes de fabrica mundi et fabricati figura ↗ — Gerardus Mercator, Albertus Busius; haeredes Gerardi Mercatoris Rupelmundani, 1595
Атлас і касмаграфічная праца Герарда Меркатара, апублікаваная пасмяротна ў 1595 годзе. У апісанні Вялікага Княства Літоўскага і суседніх земляў аўтар адзначае вялікую колькасць воску і мёду, які выраблялі дзікія лясныя пчолы. Крыніца з’яўляецца незалежным сведчаннем XVI стагоддзя пра значэнне ляснога пчалярства і прыродных запасаў мёду ў Літве.
- Archontologia cosmica, sive imperiorum, regnorum, principatuum, rerumque publicarum omnium per totum terrarum orbem commentarii luculentissimi ↗ — Pierre d'Avity; Johann Ludwig Gottfried, Lucas Jennis, 1628
Лацінскае гісторыка-геаграфічнае апісанне дзяржаў і рэгіёнаў свету, падрыхтаванае Іаганам Людвігам Готфрыдам на аснове працы П’ера д’Авіці і дапоўненае новымі звесткамі. У раздзеле пра Літву пералічваюцца ў тым ліку Мінскае, Навагрудскае і Берасцейскае ваяводствы і адзначаецца багацце воску і мёду. У апісаннях суседніх земляў таксама змяшчаюцца звесткі пра лясных пчол, мёд у дуплах дрэў, пячорах і паглыбленнях зямлі. Крыніца важная для вывучэння прыродных рэсурсаў, пчалярства і мядовай культуры Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай.
- Писцовая книга Пинского и Клецкого княжеств, составленная Пинским старостою Станиславом Хвальчевским в 1552-1555 г. ↗ — Станислав Хвальчевский; К. Снитко, Виленская комиссия для разбора и издания древних актов, 1552–1555 (издание 1884)
Пісцовая кніга Пінскага і Клецкага княстваў, складзеная ў 1552–1555 гадах пінскім старастам Станіславам Хвальчэўскім і апублікаваная Віленскай археаграфічнай камісіяй у 1884 годзе. Дакумент падрабязна апісвае землі, угоддзі, павіннасці і гаспадарку Піншчыны і Клецкай зямлі, у тым ліку згадвае пасекі і звязаныя з пчалярствам угоддзі. Крыніца непасрэдна адносіцца да тэрыторыі сучаснай Беларусі і важная для вывучэння гаспадарчай базы ляснога пчалярства ў Вялікім Княстве Літоўскім.
- Historiae naturalis de insectis libri III. De serpentibus et draconibus libri II. Cum aeneis figuris ↗ — Iohannes Ionstonus, Impensis Haeredum Merianorum, 1653
Лацінская прыродазнаўчая праца Яна Йонстана пра насякомых, якая ўключае шырокі раздзел пра пчол і мёд. Аўтар паведамляе, што ў Падоллі і Літве паглыбленні сухой зямлі маглі напаўняцца мёдам, а вялізныя мядзведзі, якія правальваліся ў іх, гінулі. Пры гэтым Йонстан спасылаецца на больш ранняе сведчанне Олауса Магнуса. Крыніца важная для вывучэння ўяўленняў XVII стагоддзя пра багацце Літвы і суседніх земляў дзікім мёдам.
- Historia de gentibus septentrionalibus, earumque diversis statibus, conditionibus, moribus, ritibus, superstitionibus, disciplinis, exercitiis, regimine, victu, bellis, structuris, instrumentis, ac mineris metallicis, & rebus mirabilibus, necnon universis pene animalibus in Septentrione degentibus, eorumque natura ↗ — Olaus Magnus, apud Ioannem Mariam de Viottis, 1555
Лацінская праца Олауса Магнуса пра народы, прыроду, звычаі і жывёл Паўночнай і Усходняй Еўропы. У кнізе сустракаюцца паведамленні пра незвычайнае багацце пчол, сотаў і мёду, а Літва і Русь звязваюцца з ляснымі і пячорнымі мясцінамі, напоўненымі пчоламі і сотамі. Праца паўплывала на пазнейшых аўтараў XVII стагоддзя, якія пісалі пра незвычайна вялікія запасы мёду і мядзведзяў у Літве і суседніх землях.
- Libellus de legatione Basilii Magni principis Moschoviae ad Clementem VII. pontificem max. ↗ — Paolo Giovio, Johann Froben, 1527
Лацінскі твор італьянскага гісторыка, лекара і гуманіста Паола Джовіа, прысвечаны пасольству вялікага князя маскоўскага Васіля III да папы Клімента VII і апісанню Масковіі. Значную частку звестак Джовіа атрымаў ад дыпламата Дзмітрыя Герасімава. У творы змяшчаецца аповед пра багацце дзікага мёду ў полых дрэвах і гісторыя селяніна, які апынуўся ў глыбокім скопішчы мёду і выратаваўся з дапамогай мядзведзіцы. Крыніца ўяўляе цікавасць для гісторыі ляснога пчалярства, гандлю мёдам і воскам і ўспрымання медавых багаццяў Усходняй Еўропы ў XVI стагоддзі.