У XVI стагоддзі наша піва і «пітны мёд» цанілі сярод немцаў

Нямецкая кніга 1554 года і нечаканае сведчанне пра Літву

За пятнаццаць гадоў да Люблінскай уніі, у 1554 годзе, у Франкфурце-на-Майне выйшла чарговае выданне лацінскага зборніка De tuenda bona valetudine — «Пра захаванне добрага здароўя». Кніга была надрукавана ў Хрысціяна Эгенольфа; на тытульным аркушы выдавец пазначаны як Apud Chr. Egen.

У аснове зборніка ляжыць твор нямецкага гуманіста і новалацінскага паэта Гелія Эабана Геса (Helius Eobanus Hessus, 1488–1540). Яго тэкст суправаджаюць разгорнутыя каментарыі лекара Іаана Плакатома (Ioannes Placotomus; Johann Brettschneider, 1514–1577). Гес быў адным з вядомых нямецкіх гуманістаў свайго часу, а Плакатом — лекарам, аптэкарам і педагогам, пэўны час прафесарам медыцыны ў Кёнігсбергу.

Асаблівую цікавасць для гісторыі напояў уяўляе ўключаны ў кнігу самастойны твор Плакатома:

De natura et viribus cerevisiarum et mulsarum —

«Пра прыроду і ўласцівасці піва і мядовых напояў».

Менавіта тут знаходзяцца невялікія раздзелы пра польскае і літоўскае піва, а пазней — разважанне пра знакаміты «літоўскі мёд».

Што азначала «Літва» ў сярэдзіне XVI стагоддзя

Тут неабходна зрабіць важнае ўдакладненне.

Калі аўтар XVI стагоддзя ўжывае словы Lituanicae, Lituanicas або Lithuanicum, іх нельга аўтаматычна разумець як абазначэнне тэрыторыі сучаснай Літоўскай Рэспублікі.

У 1554 годзе існавала Вялікае Княства Літоўскае — вялікая шматэтнічная дзяржава, палітычна звязаная з Каралеўствам Польскім, але яшчэ не аб’яднаная з ім Люблінскай уніяй 1569 года. Пасля ўніі Польскае каралеўства і Вялікае Княства ўтварылі агульную дзяржаву — Рэч Паспалітую, захоўваючы пры гэтым асобныя дзяржаўныя інстытуты.

Для гісторыі Беларусі гэта прынцыпова важна. Да гэтага часу большая частка тэрыторыі сучаснай Беларусі ўваходзіла ў склад Вялікага Княства Літоўскага, разам з тэрыторыямі сучаснай Літвы і іншымі ўсходнееўрапейскімі землямі.

Для беларускай гістарычнай традыцыі важна і тое, што Навагрудак, які знаходзіцца на тэрыторыі сучаснай Беларусі, традыцыйна разглядаецца як першая сталіца або першы палітычны цэнтр Вялікага Княства Літоўскага. Пры гэтым пытанне пра першую пастаянную сталіцу ранняга ВКЛ застаецца дыскусійным: прамых сведчанняў недастаткова, а шэраг даследчыкаў лічыць, што ранняя манархія яшчэ не мела пастаяннай сталіцы ў сучасным разуменні; надзейна засведчанай сталіцай Вільня становіцца пры Гедыміне.

Таму тэрмін «літоўскі» ў крыніцы XVI стагоддзя мае перадусім гістарычна-палітычны сэнс, звязаны з Вялікім Княствам Літоўскім, і яго нельга механічна пераносіць на сучасныя дзяржаўныя межы.

Гэта робіць сведчанне Плакатома непасрэдна значным і для гісторыі беларускіх земляў.

Польскае піва

У трактаце спачатку ідзе невялікі раздзел De Polonicis — «Пра польскія [гатункі піва]».

Плакатом піша:

Польшча перадусім славіцца сваімі белымі гатункамі піва. Іх у яе шмат, і яны выдатныя: добра кормяць, «нараджаюць добрую кроў» і цудоўна наталяюць смагу, асабліва тыя, якія маюць роўны, прыемны смак і добра ўспрымаюцца паднябеннем.

Тут варта звярнуць увагу на мову эпохі. Лацінскае albae cerevisiae літаральна азначае «белыя гатункі піва». Не варта аўтаматычна атаясамліваць іх з нейкім адным сучасным піўным стылем.

Гэтаксама выраз пра «добрую кроў» належыць да медыцынскай карціны свету XVI стагоддзя. Плакатом разважае пра напоі як лекар свайго часу — праз іх меркаванае ўздзеянне на харчаванне арганізма, кроў, страваванне і здароўе. Таму пераклад «нараджаюць добрую кроў» дакладней перадае гістарычны сэнс, чым сучаснае паводле гучання «паляпшаюць склад крыві».

Літоўскае піва

Адразу пасля гэтага размешчаны раздзел De Lituanicis — «Пра літоўскія [гатункі піва]».

Плакатом паведамляе:

Падобным чынам я чую, што літоўскія гатункі піва вельмі хваляць; аднак сам я яшчэ не спрабаваў іх, каб даследаваць іх прыроду.

Фраза кароткая, але надзвычай цікавая.

Па-першае, аўтар аддзяляе польскае піва ад літоўскага: гэта дзве самастойныя геаграфічныя катэгорыі.

Па-другое, Плакатом сумленна агаворвае межы ўласнага досведу. Польскія гатункі ён характарызуе непасрэдна, а пра літоўскія паведамляе, што чуў вельмі пахвальныя водгукі, але сам іх яшчэ не даследаваў.

Такім чынам, крыніца не дазваляе сцвярджаць, што Плакатом асабіста піў літоўскае піва. Затое яна паказвае, што звесткі пра яго высокую якасць ужо хадзілі ў тым інтэлектуальным асяроддзі, да якога належаў аўтар.

Для гісторыі земляў сучаснай Беларусі гэта асабліва цікава менавіта з улікам гістарычнай геаграфіі Вялікага Княства Літоўскага.

«Шчыльнае» і «лёгкае» піва

У іншым месцы трактата Плакатом падзяляе гатункі паводле іх «шчыльнасці» і колькасці выкарыстанага зерня.

Ён піша:

Больш шчыльныя гатункі, паколькі ўтрымліваюць больш зерня, даюць целу больш багатае харчаванне — такімі з’яўляюцца, напрыклад, дацкае і гамбургскае піва. Больш лёгкія, наадварот, праз меншую колькасць сыравіны кормяць менш: да іх належаць браўншвейгскае, айнбекскае і, сярод белых гатункаў, некаторыя польскія і літоўскія гатункі піва.

І тут тэрміналогію нельга механічна пераносіць на сучасную тэхналогію піваварэння.

Crassiores і tenuiores — літаральна «больш густыя/шчыльныя» і «больш тонкія/лёгкія». Плакатом звязвае гэтае адрозненне перадусім з колькасцю зерня і пажыўнасцю напою. Гэта медыцынска-дыетычная класіфікацыя XVI стагоддзя, а не сучасны падзел паводле пачатковай шчыльнасці сусла.

Тым не менш для нас важная сама геаграфія: польскія і літоўскія гатункі прысутнічаюць у агульнаеўрапейскім пераліку разам з дацкім, гамбургскім, браўншвейгскім і айнбекскім півам.

«Выдатны літоўскі мёд»

Але, бадай, найбольш цікавы для нашых земляў фрагмент знаходзіцца не ў частцы пра піва, а ў разважанні пра mulsa — мядовыя напоі, або «пітныя мёды».

Плакатом піша пра ліпы:

«з кветак якіх збіраюць той выдатны літоўскі мёд»
(ex quarum floribus Lithuanicum illud praestans mel colligitur).

Гэта ўжо цалкам прамое азначэнне: Lithuanicum … mel — «літоўскі мёд».

Далей узнікае цікавая праблема. Плакатом спасылаецца на рымскага агранома Луцыя Юнія Мадэрата Калумелу і сцвярджае, што той лічыў ліпы шкоднымі для пчол:

«Але адны толькі ліпы з усіх [дрэў] шкодныя…»

З гэтага Плакатом фармулюе лагічнае пярэчанне: калі корм пчол дрэнны, як з яго можа атрымацца добры мёд, а з дрэннага мёду — добры мядовы напой?

Але затым сам адхіляе гэтае пярэчанне на падставе досведу.

Паводле яго слоў, кветкі ліпы не шкодзяць, а, наадварот, лічыліся карыснымі. Пасля гэтага ён пераходзіць непасрэдна да напою:

Гэты від мядовага напою не толькі надзвычай звыклы для жыхароў гэтых земляў, але і, паводле меркавання тых, хто яго п’е, займае першае месца. Доўгі досвед, які мацнейшы за любы аўтарытэт, сведчыць пра яго карысць і адпаведнасць прыродзе.

Тут асабліва важна адрозніваць два лацінскія паняцці.

Mel — гэта ўласна мёд. Менавіта мёд Плакатом непасрэдна называе Lithuanicum — літоўскім.

Mulsa — напой, прыгатаваны з выкарыстаннем мёду. Таму звыклы выраз «літоўскі пітны мёд» добра перадае агульны сэнс для сучаснага чытача, але гэта не літаральнае словазлучэнне крыніцы. Дакладней казаць: літоўскі ліпавы мёд і прыгатаваны з яго мядовы напой.

Чаму Плакатом «няправільна» цытуе Калумелу

Пры зверцы гэтага фрагмента выявілася яшчэ адна цікавая дэталь.

У сучасным тэксце De re rustica, кніга IX, глава 4, Калумела пералічвае ліпу сярод дрэў, прыдатных для пчол, а шкодным называе ціс:

…cedrus ac tilia. Solae ex omnibus ut nocentes taxi repudiantur.

У сучасным чытанні сэнс прыблізна такі: «…кедр і ліпа. З усіх дрэў толькі цісы адхіляюцца як шкодныя».

На першы погляд здаецца, што Плакатом проста памыліўся.

Аднак высвятляецца, што ўсё складаней.

Яшчэ ў 1529 годзе Гелій Эабан Гес у сваіх каментарыях да Георгік Вергілія прыводзіў Калумелу менавіта ў такім чытанні:

At tiliae solae ex omnibus sunt nocentes, taxi repudiantur.

Гэта значыць: «Але адны толькі ліпы з усіх [дрэў] шкодныя; цісы адхіляюцца».

Гэта амаль тая ж фармулёўка, якую пазней выкарыстоўвае Плакатом.

Таму дакладней казаць не пра простую памылку Плакатома, а пра адрозненне паміж раннемадэрнай друкаванай і сучаснай крытычнай тэкставай традыцыяй. Плакатом карыстаўся чытаннем, якое сапраўды існавала ў вучонай літаратуры яго часу.

Для гісторыі кнігі гэта робіць фрагмент яшчэ больш цікавым.

Пра што ў выніку сведчыць крыніца

Выданне 1554 года не дазваляе сцвярджаць, што ўсё нямецкае грамадства XVI стагоддзя ведала і цаніла літоўскае піва. Адзін аўтар — нават адукаваны лекар і прафесар — яшчэ не з’яўляецца сведчаннем меркавання ўсяго грамадства.

Але крыніца дазваляе сказаць значна больш канкрэтна.

У нямецкамоўным выдавецкім і вучоным асяроддзі сярэдзіны XVI стагоддзя існавалі звесткі пра польскія і літоўскія гатункі піва. Плакатом падрабязна характарызаваў польскія гатункі і паведамляў, што чуў вельмі пахвальныя водгукі пра літоўскае піва.

Яшчэ больш выразнае сведчанне датычыцца мёду: ён непасрэдна піша пра «выдатны літоўскі мёд», які збіралі з кветак ліпы, і пра папулярны мядовы напой, прыгатаваны з такой сыравіны.

Для гісторыі Беларусі гэтая крыніца ўяўляе асаблівую цікавасць. Значная частка земляў, якія сёння складаюць Беларусь, у 1554 годзе ўваходзіла ў склад Вялікага Княства Літоўскага. Таму «літоўская» гастранамічная традыцыя XVI стагоддзя з’яўляецца часткай гістарычнага кантэксту гэтых земляў гэтаксама, як яна адносіцца да гісторыі сучаснай Літвы і іншых рэгіёнаў былога Вялікага Княства.

Пры гэтым крыніца не дазваляе вызначыць канкрэтнае месца вытворчасці апісанага піва або ліпавага мёду. Таму найбольш дакладная выснова гучыць так: у сярэдзіне XVI стагоддзя ў заходнееўрапейскай вучонай літаратуры ўжо існавала станоўчая рэпутацыя піва і мядовых прадуктаў, звязаных з Вялікім Княствам Літоўскім.

І гэтае сведчанне з’явілася за пятнаццаць гадоў да Люблінскай уніі 1569 года, пасля якой Каралеўства Польскае і Вялікае Княства Літоўскае ўтварылі Рэч Паспалітую.