Дапаўненні пра наш язычніцкі вясновы абрад
Крыніца 1700 года захавала падрабязнае апісанне вясновага язычніцкага абраду з півам, вядомага таксама паводле хронікі Мацея Стрыйкоўскага. Жрэц выпіваў піва з пасудзіны без дапамогі рук, пасля чаго кідаў яе за спіну. У тэксце непасрэдна згадваюцца літвіны, русіны і іншыя народы рэгіёна.
Раней я ўжо пісаў пра дзіўны язычніцкі вясновы рытуал, апісаны адным з першых гістарыёграфаў Вялікага Княства Літоўскага Мацеем Стрыйкоўскім у канцы XVI стагоддзя: кубак з півам бралі зубамі, выпівалі без дапамогі рук, а пасля кідалі праз плячо.
Яшчэ адно апісанне абраду — з крыніцы 1700 года
Мне ўдалося знайсці яшчэ адно сведчанне гэтага звычаю — лацінскую дысертацыю Livonia in sacris suis considerata, выдадзеную ў Вітэнбергу ў 1700 годзе.
На тытульным аркушы пазначаны Hermann Becker як старшыня акадэмічнага дыспуту (praeses) і Christian Braunschwig як рэспандэнт (respondens). Дыспут быў прызначаны на 22 мая 1700 года, а праца была надрукавана ў Вітэнбергу ў друкарні Martini Schulzi.
Для нас асабліва цікавы § 5 дысертацыі. У ім гаворка ідзе пра ахвярапрынашэнні старажытных ліваў і адзначаецца, што адпаведныя звычаі былі вядомыя таксама сярод прусаў, жамойтаў, літвінаў і русінаў. Далей прыводзіцца больш ранняе паведамленне Johannes Menecius — пад такім імем у лацінскай друкаванай традыцыі сустракаецца Ян Малецкі, аўтар твора пра язычніцкія ахвярапрынашэнні і ідалапаклонства прусаў, ліваў і суседніх народаў.
Піва ў абрадзе Пергрубінса
У тэксце апісваецца абрад, які здзяйснялі ў дзень святога Георгія ў гонар Пергрубінса — боства, звязанага з вясной, кветкамі і расліннасцю.
Прывяду пераклад адпаведнага фрагмента:
Пра ахвярапрынашэнні старажытных ліваў, якія былі агульнымі ў прусаў, жамойтаў, літвінаў і русінаў, варта згадаць і тое, што Johannes Menecius паведамляе ў адным са сваіх лістоў пра ахвярапрынашэнні і ідалапаклонства старажытных прусаў, ліваў і іншых суседніх народаў.
Ён піша, што ў дзень святога Георгія здзяйсняюць ахвярапрынашэнне Пергрубінсу, якога лічаць боствам кветак, раслін і ўсяго, што расце.
Жрэц трымае ў правай руцэ чашу, напоўненую півам (cerevisia), і, заклікаўшы боства па імені, услаўляе яго, кажучы пра тое, што яно праганяе зімовы холад, вяртае прыемную вясну, а дзякуючы яму зелянеюць палі, гаі і лясы.
Скончыўшы песню, жрэц хапае пасудзіну зубамі і выпівае піва без дапамогі рук, не праліваючы яго, пасля чаго ўсё яшчэ ўтрымліваемую зубамі пасудзіну кідае сабе за спіну. Пасудзіну, якая ўпала на зямлю, зноў напаўняюць, і з яе п’юць прысутныя.
Сам лацінскі тэкст утрымлівае фармулёўку «Borussis, Samogitis, Lithvanis, Rutenisque», а далей — «obbam cerevisiae plenam», гэта значыць згадку пра пасудзіну, напоўненую півам. Гэта непасрэдна бачна на захаваным фрагменце старонкі.
Што дадае гэтая крыніца
Гэты тэкст асабліва цікавы тым, што падрабязна фіксуе паслядоўнасць дзеянняў: пасудзіну з півам утрымлівалі зубамі, напой выпівалі без дапамогі рук, а затым пасудзіну кідалі назад праз галаву.
Такім чынам, апісанне 1700 года добра дапаўняе вядомае мне раней сведчанне Мацея Стрыйкоўскага. Пры гэтым гэта не абавязкова два цалкам незалежныя паведамленні: Livonia in sacris suis considerata непасрэдна спасылаецца на больш ранні тэкст Johannes Menecius / Яна Малецкага, таму тут мы маем справу ў тым ліку з перадачай старэйшай пісьмовай традыцыі.
Для гісторыі піва гэта яшчэ адзін цікавы прыклад таго, што піва ў нашым рэгіёне было не толькі паўсядзённым напоем, але магло займаць сваё месца і ў апісаннях рытуальнай практыкі.
А калі хаця б у апошнім сказе пакінуць навуковую асцярожнасць у баку — магчыма, гэты звычай ужо пара вярнуць і ў сучасныя пабы: піць піва без рук, аказваецца, не проста эфектны трук, а дзеянне з вельмі паважнай гістарычнай радаслоўнай.
- Livonia in sacris suis considerata ↗ — Christianus Braunschwigius, Latvijas Nacionālā bibliotēka, 1700
Лацінская акадэмічная дысертацыя, выдадзеная ў Вітэнбергу ў 1700 годзе і прысвечаная рэлігійным звычаям Лівоніі. У тэксце прыводзяцца больш раннія звесткі пра язычніцкія абрады народаў Балтыйскага рэгіёна, у тым ліку пра абрад у гонар Пергрубінса, звязаны з рытуальным ужываннем піва. Крыніца ўяўляе цікавасць для вывучэння перадачы звестак пра ролю піва ў дахрысціянскіх і ранніх этнаграфічных апісаннях рэгіёна.
- Libellus de religione et sacrificiis idolatricis veterum Borussorum, Livonum, Litauorum, aliarumque gentium vicinarum ↗ — Jan Małecki, Staatsbibliothek zu Berlin, 1573
Лацінскі твор Яна Малецкага пра рэлігію, ахвярапрынашэнні і язычніцкія звычаі старажытных прусаў, ліваў, літоўцаў і суседніх народаў. Тэкст належыць да ранняй пісьмовай традыцыі апісання балтыйскіх рэлігійных абрадаў і пазней выкарыстоўваўся іншымі аўтарамі. Асаблівую цікавасць для гісторыі піва ўяўляюць апісанні рытуалаў, у якіх піва выступае часткай ахвярнага і святочнага дзеяння.
- Kronika Polska, Litewska, Żmódzka i wszystkiéj Rusi Macieja Stryjkowskiego. Tom 1 ↗ — Maciej Stryjkowski, Nakład Gustawa Leona Glücksberga, Warszawa, 1846
Першы том «Хронікі польскай, літоўскай, жамойцкай і ўсёй Русі» Мацея Стрыйкоўскага ў варшаўскім выданні 1846 года, якое з’яўляецца дакладным паўтарэннем першага кёнігсбергскага выдання 1582 года. Хроніка ўтрымлівае апісанні рэлігійных абрадаў і звычаяў насельніцтва Літвы, Жамойці, Прусіі і суседніх земляў, у тым ліку сведчанні пра выкарыстанне піва ў каляндарных і ахвярных рытуалах.