Сапоцкін — гарадскі пасёлак у Гродзенскім раёне Гродзенскай вобласці Рэспублікі Беларусь. Менавіта тут, 11 лістапада 1704 г., быў складзены інвентар, які фіксаваў закладную перадачу маёнтка: уладальнікі Юзэф Мінтоўт Чыж і яго жонка Кацярына Пешкевічува перадалі маёнтак у заклад гродзенскаму суддзі Кшыштафу Віктарыяну Юндзілу і яго жонцы Зоф’і Крысціне Стрынскай на суму «трынаццаці тысяч талераў або тынфаў» — з агавораным курсам: 1 талер = 6 тынфаў = 6 злотых 18 грошаў. Здзелка была заключана на тры гады, пачынаючы з Дня святога Марціна (11 лістапада па новым стылі). На працягу XVIII стагоддзя мястэчка перайшло да роду Корвін-Гасевічаў.
Інвентар захоўваецца ў Гродзенскім дзяржаўным гістарычна-археалагічным музеі, адзінка захоўвання 15112/26.
Браварства ў Сапоцкіне (1704 год)
1. Цэнтральны бровар
У рыначным квартале стаяў арэндны дом з двума броварамі. Адзін прызначаўся для патрэбаў арандатара, другі — для мяшчан. Пры гэтым дакумент прама ўказвае: варзіць піва трэба менавіта тут, а не дзе-небудзь яшчэ, а хатнія варкі дазваляліся толькі з дазволу арандатара.
2. Зборы і адкуп
З кожнай варкі піва спаганялася капшчызна па 2 злотых. Акрамя таго, згадваюцца дадатковыя зборы: «браварнае», «катловое», а таксама «гандлёвае» і «лапатковае» (іх памеры не названы). Усе гэтыя плацяжы ішлі ў залік гадовага адкупу — 1000 злотых «цякучай манетай».
▶ Разлік: каб пакрыць толькі адкуп (1000 зл.) капшчызнай, патрабавалася не менш за 500 варкаў у год. Рэальная лічба была меншай, бо існавалі і іншыя плацяжы.
3. Млыны і іх роля
На рацэ Свянціца (Święcica) адзначаўся вадавы млын «на адным коле», які таксама ўваходзіў у арэнду. Мяшчане павінны былі падвозіць лес і насыпаць плаціну, а за арандатарам заставаліся жалезныя рамонты. Для браварства гэта важна: памол зерня і водная энергія былі асновай вытворчасці.
4. Фінансавы год
Адкуп пачынаўся ў Дзень св. Марціна — традыцыйная дата пачатку фінансавага года ў Рэчы Паспалітай.
5. Грашовыя адзінкі і курс
У інвентары прама пазначаны курс: 1 талер = 6 тынфаў = 6 зл. 18 гр. — на гэтай аснове разлічвалася сума ў 13 000.
6. Планіроўка мястэчка
Улік падаткаў вёўся па трох асноўных тапонімах: вуліца Віленская, вуліца Аўгустоўская і Рынак. Менавіта на рынку знаходзіўся арэндны дом з броварамі.
7. Плацельшчыкі
Спісы паказваюць шырокі сацыяльны зрэз: мяшчане-земляробы, а таксама жыхары яўрэйскага квартала. Так, у дакуменце адзначана: «Zyd Czortek Teodor z pół włóki pola» — яўрэй Чортэк Теадор, які плаціў падатак і з паловы ўлóкі зямлі, і з рыначнага двара. Гэта абвяргае распаўсюджанае меркаванне, што яўрэі плацілі толькі за дамы і крамы.
8. Браварныя зборы ў бюджэце
У зводцы падаткаў («Summariusz latusów») фіксуецца сума 827 тынфаў 6 грошаў, а побач асобна пазначана: «Arendy złotych 1000». Гэта падкрэслівае двухконтурнасць уліку: частка паступленняў — у тынфах, а арэнда браварнага дома — у злотых.
9. Чаго няма ў інвентары
Дакумент не дае цэн на салад і хмель, не апісвае рэцэптуры і сарты піва, не фіксуе рознічныя цэны кружкі або кварты. Для гэтага патрэбныя іншыя крыніцы.
Кароткі «профіль» сапоцкінскага бровара (1704 год)
- Вытворчасць: арэндны дом з двума броварамі на рынку; варка мяшчан цэнтралізавана, хатнія варкі — толькі з дазволу арандатара.
- Фіскальная рамка: капшчызна 2 зл. з варкі; плюс «браварнае» і «катловое»; агульны адкуп — 1000 зл.
- Інфраструктура: вадавы млын на Свянціцы; працы па плаціне і лесе — абавязак мяшчан; жалезныя рамонты — арандатар.
- Фінансавы год: старт 11 лістапада (Дзень св. Марціна).
- Грашовая шкала: 1 талер = 6 тынфаў = 6 зл. 18 гр.
- Геаграфія ўліку: вуліца Віленская, вуліца Аўгустоўская, рынак.
Значэнне для гісторыі беларускага браварства
Інвентар Сапоцкіна 1704 г. паказвае тыповую для ВКЛ мадэль «адкупнога бровара», што па сучасных мерках можна назваць чымсьці кшталту кантрактнага браварства. Браварства тут — не рамяство асобных двароў, а цэнтралізаваны працэс пад кантролем арандатара. Сістэма забяспечвала стабільныя паступленні праз фіксаваныя зборы і інтэгравалася ў гарадскую эканоміку: «вуліца — рынак — млын». Менавіта такія дакументы дазваляюць убачыць, як выглядала беларускае браварства XVIII стагоддзя ў рэальных лічбах, абавязках і фіскальных схемах.