Калі я пачаў чытаць успаміны Енджэя Кітовіча пра норавы часоў Аўгуста III, я чакаў убачыць шмат бытавых дэталяў: застоллі, адзенне, звычаі, шляхецкую культуру, рэлігійныя і грамадскія практыкі. Але чым далей я чытаў раздзелы пра напоі, балі і сеймікі, тым мацней у мяне ўзнікала адно пачуццё: як гэтая дзяржава ўвогуле пратрымалася так доўга?
Кітовіч — польскі мемуарыст XVIII стагоддзя, аўтар твора Opis obyczajów i zwyczajów za panowania Augusta III — «Апісанне нораваў і звычаяў часоў праўлення Аўгуста III». Першае выданне гэтага тэксту выйшла ў Познані ў 1840 годзе, ужо пасля смерці аўтара. Сам твор прысвечаны звычаям Рэчы Паспалітай эпохі Аўгуста III; у ім асобна вылучаны раздзелы пра напоі і пра сеймікавыя частаванні.
І вось менавіта гэтыя старонкі ствараюць амаль фізічнае ўражанне. Перад намі не проста «людзі любілі выпіць». Не. У Кітовіча алкаголь — гэта частка сацыяльнага механізму. Праз яго прымаюць гасцей, правяраюць сваіх, прыніжаюць слабых, набіраюць палітычную падтрымку, кіруюць дробнай шляхтай, ствараюць рэпутацыю гаспадара і нават абслугоўваюць палітычную сеймікавую барацьбу.
Кітовіч проста піша, што ў тых мясцінах, дзе ў модзе было піва, яго пілі «ад снядання да абеду, ад абеду да падушкі». Больш за тое, цвярозы госць мог сапсаваць уражанне ад застолля: калі кампанія не напілася, калі госць цвяроза развітаўся з гаспадаром, такая трапеза ўжо лічылася дрэннай. А шляхціца, які ў сваім доме захоўваў такую цвярозасць, маглі зняважліва называць «французам» або «вэндыкішкай» — літаральна нечым накшталт «вэнджанай кішкі».
Піўная і алкагольная геаграфія Рэчы Паспалітай
Перш чым гаварыць пра посуд і гульні, важна спыніцца на самім піве. У Кітовіча добра відаць: Рэч Паспалітая не была адзінай піцейнай прасторай. У розных землях любілі розныя напоі, і менавіта гэта, на мой погляд, робіць тэкст асабліва жывым. Дзесьці панавала віно, дзесьці гарэлка, дзесьці пітны мёд, а дзесьці менавіта піва.
Для вялікіх паноў пасля абеду галоўным напоем часта было віно. У Кракаўскім, Сандомірскім і на Русі Кітовіч згадвае венгерскае віно; у Прусіі, Куявах і Літве — розныя французскія і заморскія віны; на Украіне — валашскае і манасберскае. А вось у сярэдніх шляхецкіх дамах карціна была іншай: на Русі, паводле яго слоў, трымаліся гарэлкі, пітнога мёду, вішняку і маліняку; у Літве — гарэлкі, звычайнага пітнога мёду і ліпцу; у Вялікай Польшчы і Мазовіі — гарэлкі і піва.
І далей пачынаецца сапраўдны каталог піўнай геаграфіі XVIII стагоддзя. Кітовіч піша, што доўга славілася ловіцкае піва — у Ловічы, яго наваколлі і нават у Варшаве; у Любліне і наваколлі цанілася вонхоцкае; у Пётркаве — гельнёўскае; у Познанскім і Калішскім — гродзіскае; у Варміі — эльблонгскае, якое ў Варшаве ведалі як «чорнае піва». Гэта важны момант: у Кітовіча піва — не безыменны напой «з бочкі», а прадукт з мясцовай рэпутацыяй. Назва месца працавала амаль як знак якасці.
Да канца праўлення Аўгуста III, паводле Кітовіча, у Варшаве, а потым і ў іншых месцах, увайшлі ў моду чэшскія піва — звычайныя і дубельтовыя, гэта значыць больш моцныя або больш шчыльныя, — а таксама англійскае піва. Тут пачынаецца асабліва цікавая гісторыя з модай і перайманнем. Сапраўднае англійскае піва прывозілі з Англіі, але з’явіўся і мясцовы варыянт, які, як піша Кітовіч, першым пачаў рабіць Еранім Вялёпольскі. Яно было падобнае па смаку да сапраўднага англійскага, але мела абмежаванае распаўсюджанне — галоўным чынам пры яго палацы ў Варшаве і ў Аборах, прыкладна ў трох мілях ад Варшавы, дзе яго варылі.
Потым мода пачала рухацца далей: ад англійскага піва ўвага перайшла да атвоцкага, затым да вілянаўскага, затым да інфлянцкага. Але Кітовіч проста заўважае: інфлянцкае было ўжо не такім моцным і не так «бурліла», як сапраўднае англійскае. І вось тут з’яўляецца амаль сучасны сюжэт пра імітацыю моднага напою. Гарадскія шынкаркі навучыліся наліваць маладое, яшчэ не да канца выбраджанае піва ў вялікія бутлі і малыя бутэлькі. У вялікай бутлі, заткнутай глінай, такое піва пасля даброджвання станавілася смачнейшым, чым пры падачы проста з бочкі. А ў малой, добра закаркаванай бутэльцы, пасля адкрыцця яно пачынала пеніцца і «бурліць», нагадваючы сапраўднае англійскае. Калі перакласці гэта на сучасную піваварную мову, гаворка ішла пра даброджванне ў закрытай тары і натуральнае насычэнне піва вуглякіслым газам — гэта значыць пра тое, што сёння мы назвалі б бутэлькавай карбанізацыяй.
Я б не называў гэта прамой падробкай у сучасным юрыдычным сэнсе: Кітовіч не апісвае этыкетачную фальсіфікацыю брэнда. Але па сутнасці гэта вельмі падобна да рынкавай імітацыі моды. Быў прэстыжны вобраз сапраўднага англійскага піва — моцнага, жывога, бурлівага, бутэлькавага. І мясцовыя прадаўцы хутка зразумелі, як тэхнічна стварыць падобны эфект: узяць маладое піва, даць яму дабродзіць у закрытай тары і атрымаць пену, ціск і ўражанне «англійскасці».
На гэтым фоне асабліва вылучаецца гродзіскае піва. Старыя славутыя гатункі — ловіцкае, гельнёўскае, вонхоцкае — паступова страцілі сваю ранейшую выключнасць і перайшлі ў разрад больш звычайных. А гродзіскае, наадварот, усё больш цанілася ў Вялікай Польшчы. Кітовіч піша амаль з іроніяй: шляхціц, у якога дома не было гродзіскага піва, мог быць палічаны бедняком або скнарай. Рэпутацыі гэтага піва дапамаглі і лекары: яму прыпісвалі ўласцівасці мінеральных водаў. Сам Кітовіч апісвае яго як піва тонкае, смачнае і «галавы не кружае», гэта значыць не занадта ап’яняе. У хваробах, калі лекары забаранялі іншыя напоі, гродзіскае часам дазвалялі, а ў асобных выпадках нават прадпісвалі.
Кракаўскае і Сандомірскае ва ўсім гэтым выглядаюць амаль антыпіўнымі рэгіёнамі. Кітовіч піша, што там ніякае піва, акрамя сапраўднага англійскага, не было ў асаблівай пашане. Сяляне і просты люд, як на Русі і ў Літве, больш трымаліся гарэлкі, а шляхта і багатыя мяшчане — венгерскага віна праз блізкасць Венгрыі. Пры гэтым сам Кітовіч не ўтрымліваецца ад кпіны: лепш добрае піва, чым дрэннае віно, якім частуюць у прыватных дамах кракаўцы і сандомірцы, — вадкае, вадзяністае, амаль «памыі» пасля венгерскіх прэсаў.
Бочка каля каміна: 188 літраў і эканомія ботаў слугі
Пасля гэтай піўной геаграфіі становіцца больш зразумелай неверагодная сцэна з бочкай. Кітовіч піша, што калі збіралася кампанія моцных півахлёбаў, бочку піва ставілі проста «ў комін», гэта значыць да каміна або печы, побач з месцам застолля. І такая бочка магла не проста хутка апусцець — яна магла быць высушаная «да дражджэй», а часам і разам з дражджамі.
Самы ўражальны эпізод — пяцідзесяцігарнцавая бочка. Адзін старапольскі гарнец звычайна пералічваюць прыкладна як 3,77 літра. Значыць, 50 гарнцаў — гэта каля 188 літраў піва. І Кітовіч піша, што чатыры, а часам толькі два «добрыя глытальнікі» маглі апаражніць такую бочку ад вячэры да сну, амаль не зачапіўшы поўначы. Гэта значыць гаворка не пра дзень і не пра доўгі шматдзённы баль, а пра вечаровае застолле.
Нават калі ўспрымаць гэтую сцэну з папраўкай на сатырычную вастрыню Кітовіча, маштаб усё адно ашаламляе. Два чалавекі і амаль 188 літраў — гэта ўжо не проста «любілі піва». Гэта вобраз амаль міфалагічных «рыцараў куфля», людзей, чыя піцейная вытрымка сама па сабе стварала рэпутацыю.
І самая смешная, амаль бытавая дэталь: бочку ставілі каля каміна часткова з эканоміі. Не таму, што так было больш вытанчана, і не таму, што хацелі зрабіць прыгожую падачу. Кітовіч тлумачыць прасцей: каб слуга не сціраў абутак, пастаянна бегаючы з збаном у склеп да бочкі. Гэта значыць гаспадары загадзя разумелі: гэтая кампанія ўсё адно вып’е бочку да дражджэй. Значыць, рацыянальней адразу паставіць яе побач — і зэканоміць не піва, а боты слугі.
Вось у такіх дэталях Кітовіч асабліва моцны. Вялікая гісторыя раптам складаецца са смешнага бытавога разліку: шляхецкая ўдаль, піўная рэпутацыя, бочка амаль на 188 літраў, камін, госці, гаспадар — і дзесьці побач слуга, абутак якога вырашылі паберагчы, бо бочка ўсё адно асуджаная.
Куфлі-пасткі: куляўка, кій, Vexierglas і Passglas
Мяне ў гэтым уражвае не сам факт п’янства. Пілі ўсюды і ва ўсе часы. Уражвае іншае: уменне піць было ператворана ў сацыяльную доблесць, а сам піўны посуд станавіўся часткай застольнага выпрабавання. Гэта была не нейтральная тара для напою, а прадмет гульні, ціску, смеху і дэманстрацыі статусу.
Кітовіч пералічвае цэлую групу асаблівых сасудаў, прызначаных менавіта для піва: доўгія шкляныя «палкі» з буйным шарападобным пашырэннем на канцы, кружачкі з трубкамі, трубы, валторны і вялікія шклянкі з трыма абручамі. Ужо сам гэты пералік паказвае, што перад намі не звычайны бытавы посуд. Гэта свет «жартоўнага шкла» — сасудаў, якія павінны былі здзіўляць, смяшыць, прымушаць чалавека піць нязручна, памыляцца, аблівацца або станавіцца аб’ектам кпінаў.
Куляўка: куфаль, які нельга паставіць
Першы важны сосуд — куляўка, або kulawka. Для беларускага вуха тут лёгка ўзнікае асацыяцыя са словам «куляць» — куляць, пераварочваць.
У Кітовіча куляўка з’яўляецца як куфаль або кубак без ножкі: такі сосуд нельга было паставіць на стол, пакуль напой не выпіты да канца. Звычайны куфаль дазваляе зрабіць паўзу: выпіў, паставіў, пагаварыў. Куляўка такой паўзы не дае. Яна літаральна прымушае ўдзельніка застолля ісці да канца. У польскай традыцыі такі сосуд таксама называлі kusztyk. Па сутнасці, гэта шкляны куфаль без устойлівай асновы, часта звязаны з тостамі, «віватамі» і дэманстратыўным піццём.
Напрыклад, куфаль маглі выкарыстоўваць так: гаспадар сустракаў госця і чытаў яму «віват». Калі госць за той час, пакуль гаспадар чытаў «віват», не паспяваў выпіць пададзеную куляўку, то куфаль зноў напаўняўся, і ўсё паўтаралася спачатку.
Асабліва цікава, што куляўкі сапраўды вырабляліся ў XVIII стагоддзі на радзівілаўскіх шкляных мануфактурах у Налібоках і Урэччы. Гэтыя заводы працавалі на тэрыторыі сучаснай Беларусі і былі звязаныя з магнацкай культурай Радзівілаў. У каталогах і музейных апісаннях прадукцыя Налібок і Урэчча ўключае розныя формы параднага і сталовага шкла: флеты, дубельты, віватныя куфлі, вялікія шкляніцы і куляўкі. Гэта значыць куляўка была часткай рэальнай матэрыяльнай культуры шляхецкага і магнацкага стала, а не проста камічным словам у Кітовіча.
Адзін з асабліва выразных прыкладаў — куляўка з гербамі Ostoja і Trąby, атрыбутаваная Урэччу–Налібокам і датаваная чацвёртай чвэрцю XVIII стагоддзя. Паводле апісання і фатаграфіі, гэта празрысты шкляны сосуд з пазалочаным краем і гравіраваным гербавым дэкорам. У такой рэчы адразу злучаюцца два бакі культуры: з аднаго боку — застольная гульня і прымус выпіць да канца, з другога — статус, герб, параднасць, прыналежнасць да свету шляхецкіх і магнацкіх сімвалаў.
Шкляны «кій» і англійскі yard-of-ale
Другі тып — доўгі шкляны «kij / кій», літаральна «палка». Кітовіч апісвае яго як доўгі шкляны сосуд з аб’ёмнай gałka, гэта значыць шарам або патаўшчэннем на канцы. Піць з яго было непрыемна не столькі праз колькасць піва, колькі праз сам спосаб піцця: трэба было дзіўна выгінацца назад, «ламаць» корпус, трымаць сосуд пад правільным вуглом і не страціць кантроль над патокам.
Тут напрошваецца асцярожнае параўнанне з англійскім тыпам куфаля yard-of-ale, або long glass. Гэта доўгі вузкі сосуд для элю, часта з шарападобнай колбай на канцы. У англійскіх апісаннях такія сосуды проста адносяць да «trick glasses», гэта значыць да жартоўных або пасткаватых куфаляў: калі напой амаль выпіты, паветра трапляе ў колбу, і рэшткі вадкасці могуць рэзка выплюхнуцца ў твар таму, хто п’е. Геаметрыя вельмі блізкая: доўгая трубка плюс пашырэнне на канцы. Механіка таксама падобная: сосуд ператварае піццё ў выпрабаванне каардынацыі і выклікае смех гледачоў пры няўдачы.
Але тут важна быць сумленным: я не магу сцвярджаць, што кітовічавы «kij» і англійскі yard-of-ale — гэта адзін і той жа тэрмін або адзін і той жа канкрэтны тып, дакументальна зафіксаваны ў польскім каталогу. Карэктней казаць так: yard-of-ale — добры візуальны і тыпалагічны аналаг, які дапамагае ўявіць, як мог выглядаць і працаваць «kij» у Кітовіча. Гэта не даказаная ідэнтыфікацыя, а асцярожная рэканструкцыя паводле супадальных прыкмет.
Кружкі з трубкамі: сасуд як праверка на «свой-чужы»
Трэці тып — kufelki z rurkami, гэта значыць кружачкі або кружкі з трубкамі. У Кітовіча гэта ўжо не проста дзіўная форма, а амаль механічная пастка і вельмі яскравы прыклад застольнай праверкі на «свой-чужы».
Такі сосуд патрабаваў не сілы, а ведання правіла: калі чалавек хацеў адняць кружку ад вуснаў і не ведаў, што трубку трэба своечасова перакрыць, напрыклад языком, піва пралівалася проста на яго. Той, хто ведаў гэты прыём, выглядаў сваім — дасведчаным удзельнікам шляхецкай кампаніі, чалавекам, прысвечаным у яе няпісаныя правілы. А той, хто не ведаў, адразу выдаваў сябе як чужога або недасведчанага: ён абліваўся півам і станавіўся аб’ектам агульнага высмейвання.
Але пры ўсёй жорсткасці такога выпрабавання мэта сосуда была не толькі, скажам так, у прыніжэнні. Ён ператвараў піццё ў гульню, у вясёлую сцэну, дзе куфаль станавіўся рэквізітам, а сам піток — акцёрам застольнага спектакля.
Такія сосуды добра кладуцца ў катэгорыю Vexierglas — «сасудаў-загадак». У музейных тэкстах іх апісваюць як посуд, дзе трэба здагадацца, адкуль і як піць, каб напой пайшоў правільна і не абліў таго, хто п’е. У польскіх матэрыялах сустракаецца і тэрмін szkło-zagadka — «шкло-загадка». Для мяне гэта вельмі дакладнае вызначэнне. Перад чалавекам ставяць не проста піва, а задачу. І памылка ў гэтай задачы адразу ператвараецца ў публічны камічны эфект.
Трубы і валторны: застольны тэатр формы
Чацвёрты тып — trąby i waltornie, сосуды ў форме труб і валторнаў. Тут посуд ужо проста імітуе музычныя інструменты. У польскіх музейных матэрыялах пра «жартоўнае шкло» сапраўды згадваюцца «нямыя трубы і валторны» — гэта значыць сосуды, якія выглядалі як інструменты, але служылі для піцця, а не для гуку. Гэта вельмі барочная логіка: прадмет падманвае чаканне, гуляе з формай, ператварае застолле ў сцэну.
Шкляніцы з абручамі і passglas
Пяты тып — вялікія шкляніцы, або стакляніцы, з трыма абручамі. Гэта, бадай, адзін з самых зразумелых прыкладаў піўной гульні. Кітовіч тлумачыць правіла: чалавек павінен загадзя абвясціць усёй кампаніі, да якога абруча вып’е адным заходам. Калі не дапіў — яму далівалі. Калі выпіў больш, чым абяцаў, — таксама далівалі.
Атрымлівалася пастка дакладнасці: трэба было выпіць не проста шмат, а роўна столькі, колькі заявіў. Памылка ператварала гульню ў пакаранне: куфаль зноў далівалі, і ўдзельнік або працягваў піць, або прасіў літасці, становячыся падставай для смеху ўсёй кампаніі.
Гэтая логіка амаль ідэальна супадае з тыпам Paßglas / passglas — высокім сосудом з гарызантальнымі кальцавымі адзнакамі. У нямецкамоўнай традыцыі такія сосуды выкарыстоўвалі для піцейных гульняў: удзельнік павінен быў выпіць да наступнай адзнакі і перадаць сосуд далей; калі прамахваўся, быў абавязаны піць далей да наступнага кольца або пачынаць нанова паводле правілаў кампаніі. У польскім кантэксце такія сосуды можна супаставіць з szklanice obrączkowe, гэта значыць шкляніцамі з абручамі. У Кітовіча варыянт асабліва цікавы тым, што ён гаворыць менавіта пра тры абручы.
Мяне асобна зачапіла жывая сучасная паралель. У аматараў Guinness існуе падобная гульня: наліць піва ў фірмовы куфаль і паспрабаваць адным глытком выпіць роўна да надпісу Guinness на куфлi.
Гэта, вядома, не прамая гістарычная пераемнасць ад passglas, але прынцып той самы: піццё ператвараецца ў праверку дакладнасці. Не проста выпіў — а трапіў у адзнаку. Памыліўся — смяюцца, спрачаюцца, прапануюць паўтарыць.
«Piwo — dobre — nalej»: гульня, у якой памылка абнаўляе куфаль
І вось на гэтым фоне піўныя гульні ў Кітовіча становяцца больш зразумелымі. Самая яркая з іх — гульня з трыма глыткамі і словамі «piwo — dobre — nalej», гэта значыць «піва — добрае — налі». Чалавек садзіўся за стол, астатнія станавіліся вакол яго як суддзі і сведкі. Ён браў шклянку піва і павінен быў выпіць яе не адразу, а ў тры прыёмы.
Пасля першага глытка ён быў абавязаны выканаць ланцужок жэстаў па адным разе: правесці пальцам па адным вусе, потым па другім, па барадзе зверху ўніз, пад барадой знізу ўверх, ударыць пальцам па стале зверху, потым знізу, тупнуць нагой і вымавіць слова «piwo».
Пасля другога глытка ён паўтараў усё тое самае, але ўжо па два разы, і казаў «dobre». Пасля трэцяга — усё патройвалася, а ў канцы трэба было сказаць «nalej».
На паперы гэта здаецца простай дзіцячай лічылкай. Але ў сапраўдным застоллі гэта была пастка. Вакол стаяла кампанія, спецыяльна перашкаджала, збівала, смяялася, падганяла, адцягвала. Памыліўся ў жэсце, парадку, колькасці паўтораў або слове — табе далівалі піва, і гульню трэба было пачынаць нанова. Чым больш чалавек піў, тым вышэйшай станавілася верагоднасць новай памылкі. А чым больш ён памыляўся, тым хутчэй ператвараўся з удзельніка гульні ў яе ахвяру.
Вось тут для мяне становіцца асабліва відавочна: гэта ўжо не проста застолле, а рытуал свой-чужы. Калі ты вытрымаў — ты свой. Калі збіўся, абліўся, уцёк за дзверы або папрасіў літасці — ты слабы, з цябе смяюцца.
І тут міжволі ўспамінаецца знаёмая многім фраза: «Ты што, слабак, не вып’еш?» Вядома, я не сцвярджаю, што гэтая сучасная застольная манера наўпрост і без разрыву ідзе ад шляхецкіх баляў XVIII стагоддзя. Але ў Кітовіча добра відаць, наколькі даўняй можа быць сама логіка такога ціску: выпіўка становіцца праверкай на вытрымку, прыналежнасць да кампаніі і гатоўнасць гуляць паводле яе правілаў.
Алкаголь тут працуе як сацыяльны экзамен. Сосуды, жэсты, словы, кольцы на шкле, трубкі і нязручныя формы — усё гэта інструменты аднаго механізму: праверыць чалавека публічна і зрабіць яго часткай кампаніі праз рызыку смешнага правалу.
І, шчыра кажучы, у гэтым ёсць нешта адначасова дзікае і зачаравальнае. Таму што перад намі не прымітыўнае «напіліся і разышліся». Перад намі цэлая культура застольнага спектакля: з рэквізітам, правіламі, ролямі, суддзямі, пакараннямі, пераможцамі і пераможанымі.
П’янства як палітычная тэхналогія
Асобны шок — сувязь алкаголю з палітыкай. Кітовіч піша, што «ў народзе нічога нельга было зрабіць без п’янства»: ні дамагчыся згоды, ні правесці выбары, ні ўтрымаць уласны інтарэс без таго, каб не «аблавіць» людзей напоем паводле іх значэння.
І тут зноў міжволі ўзнікаюць сучасныя аналогіі: «абмыць абноўку», «абмеркаваць справу за бутэлькай», «вырашыць пытанне за сталом». Я не праводжу паміж гэтымі звычкамі і шляхецкай культурай XVIII стагоддзя прамую лінію пераемнасці, але сама логіка пазнавальная: алкаголь становіцца не толькі напоем, а сацыяльным інструментам — нагодай замацаваць дамоўленасць, зняць напружанне, абазначыць давер або ўключыць чалавека ў кола «сваіх».
Таму магнаты і буйныя паны трымалі пры сабе моцных выпівох, якія маглі піць замест іх, пакуль самі апекуны захоўвалі больш ясную галаву і накіроўвалі ўжо «памутнелыя розумы» да сваіх мэтаў.
Гэта, бадай, самая важная палітычная дэталь. П’яніца тут не проста гуляка. Ён — інструмент. «Рыцар куфля» абслугоўвае палітычную тэхналогію. Хто лепш корміць і поіць, той збірае больш людзей. Хто ўмее хутчэй давесці дробную шляхту да патрэбнага стану, той атрымлівае кіраваную масу на сейміку.
Апісанне сеймікаў у Кітовіча ўвогуле чытаецца як хроніка палітычнага банкету. Буйныя паны і заможная шляхта частаваліся добрымі стравамі і напоямі, перадусім венгерскім віном. Дробная шляхта мела асобныя сталы — па корчмах, садах, дварах, пад шатрамі. Яе кармілі вострым, салёным і кіслым мясам, каб мацней хацелася піць. Зранку давалі водку або гарэлку, потым хлеб, масла, смажанае мяса, а хто адчуваў смагу — таму давалі піва.
І гэта ўжо амаль тэхналогія: не перакарміць да поўнай нерухомасці зранку, захаваць здольнасць удзельнічаць у сеймікавай працы, прывесці да месца сходу, загадзя патлумачыўшы, што падтрымліваць і чаму перашкаджаць. Пасля пасяджэння пачынаўся баль, які мог цягнуцца да поўначы або да белага дня. Дробную шляхту паілі сумессю віна з гарэлкай — для хуткага памутнення галавы — і півам для наталення смагі.
Фінал у Кітовіча жорсткі і амаль кінематаграфічны: напіўшыся, людзі валіліся спаць дзе давядзецца — за сталом, пад сталом, пад плотам, пасярод вуліцы, у канаве, у гразі. Прачнуўшыся, хтосьці выяўляў, што ў яго няма шапкі, пояса, шаблі, а часам і адзення. Калі палітычны апякун перамагаў, ён кампенсаваў страты сваім прыхільнікам; калі прайграваў або ўцякаў з сейміка, шляхціц мог застацца не толькі без маёмасці, але і без рукі, вуха, часткі сківіцы або жыцця.
Чаму гэта важна сёння
Пасля такіх старонак я пачынаю інакш глядзець на звыклыя стэрэатыпы. Мы часта чуем просты вобраз: «рускія і водка». Але калі чытаеш Кітовіча, бачыш, што культура цяжкага піцця, застольнага спаборніцтва, алкагольнай удалі і палітычнага частавання была вельмі глыбока ўбудаваная менавіта ў шляхецкі свет Рэчы Паспалітай.
Я не сцвярджаю літаральна, што «рускіх навучылі піць» выхадцы з ВКЛ або Рэчы Паспалітай — для такога тэзіса патрэбныя асобныя крыніцы. Але як аўтарская правакацыя гэтая думка пасля Кітовіча гучыць інакш: магчыма, міф пра «рускае п’янства» занадта прымітыўны, а сапраўдныя школы піцейнай удалі варта шукаць і ў шляхецкай культуры нашых зямель.
І тут для мяне важна яшчэ адно. Алкаголь у Кітовіча — гэта не толькі разбурэнне. Гэта яшчэ і тэатр. Гульня. Выпрабаванне. Рытуал. Спаборніцтва. Вясёлае, жорсткае, часам зневажальнае, але вельмі сацыяльнае дзеянне. Пілі не моўчкі і не «для смаку». Пілі публічна, з правіламі, з ролямі, з пераможцамі і пераможанымі.
Вось чаму мне здаецца цікавай ідэя вярнуць у сучасныя пабы і бары не п’янства як самамэту, а гістарычныя піўныя гульні і застольныя рытуалы — але ў бяспечнай, культурнай, гульнявой форме. Не каб прымушаць чалавека напівацца, а каб паказаць: піўная культура — гэта не толькі куфаль і гатунак, але і сцэнарый зносін. Можна рэканструяваць сосуды, правілы, жартоўныя выпрабаванні, старыя тосты, камандныя гульні, але прыбраць з гэтага прымус і прыніжэнне.
Напрыклад, гульня Кітовіча з жэстамі «піва — добрае — налі» магла б стаць выдатнай пабнай забавай, калі замяніць абавязковае дапіванне на сімвалічны глыток або безалкагольны варыянт. Сосуды незвычайнай формы — доўгія шкляныя трубкі, кружкі з хітрым спосабам піцця, шклянкі з адзнакамі — маглі б стаць часткай дэгустацыйных вечароў. А аповед пра сеймікі паказаў бы гасцям, што піва і алкаголь у XVIII стагоддзі былі не проста напоямі, а мовай палітыкі, статусу і прыналежнасці.
Для мяне гэтыя старонкі Кітовіча — не нагода рамантызаваць п’янства. Хутчэй наадварот. Яны паказваюць, наколькі небяспечна, калі алкаголь становіцца галоўным спосабам будаваць грамадскія адносіны. Але адначасова яны адкрываюць неверагодна багаты пласт культуры: смешны, грубы, тэатральны, шляхецкі, вельмі жывы.
І, бадай, галоўная выснова ў мяне такая: у Рэчы Паспалітай пілі не проста шмат. Там умелі ператвараць піццё ў сацыяльны спектакль. І менавіта гэты спектакль — з яго гульнямі, сосудамі, жэстамі, палітыкай і вар’яцтвам — сёння варта вывучаць, паказваць і пераасэнсоўваць. Не для таго, каб паўтараць старыя злоўжыванні, а каб зразумець, наколькі глыбока піва і застолле былі ўплеценыя ў гісторыю нашых зямель.
Крыніцы і база тэксту
Jędrzej Kitowicz, Opis obyczajów i zwyczajów za panowania Augusta III, раздзелы пра напоі і сеймікавыя частаванні.
Першае выданне: Poznań, 1840; выдавец Edward Raczyński.
Рабочая аснова: пададзены фрагмент польскага тэксту пра піва, піцейныя гульні і сеймікавыя папойкі.
Muzeum Narodowe we Wrocławiu, матэрыял Elżbiety Gajewskiej-Prorok пра «szkło żartobliwe / szkło-zagadka», з цытаваннем Кітовіча і апісаннем посуду тыпу Scherzglas і Vexierglas.
Historia: Poszukaj / Muzeum Narodowe w Warszawie, матэрыял Piotra Cyniaka пра барочныя «szkła żartobliwe» са збору MNW, у тым ліку Kufel–Vexierglas XVIII стагоддзя.
Corning Museum of Glass, слоўнікавы артыкул «Passglas».
Bayerisches Nationalmuseum, картка аб’екта «Paßglas», каля 1700 года, з трыма кальцавымі «Paßfäden».
J. Sydney Lewis, Old Glass and How to Collect It, раздзел пра freak glasses і yard ale glass.
Матэрыялы пра радзівілаўскія шкляныя мануфактуры Налібок і Урэчча: Karolina Wolska, «Naliboki i Urzecze, czyli słów kilka o hutach Radziwiłłowskich»; музейныя карткі прадметаў з Урэчча–Налібок.
Aleksandra J. Kasprzak, Szkła z Hut Radziwiłłowskich Naliboki (1722–1862), Urzecze (1737–1846), Warszawa, 1998 — базавая праца, да якой адсылаюць артыкулы пра радзівілаўскае шкло.
Wikiźródła, раздзел «O trunkach» з Opis obyczajów i zwyczajów za panowania Augusta III: звесткі пра рэгіянальныя напоі, ловіцкае, вонхоцкае, гельнёўскае, гродзіскае, эльблонгскае, чэшскае, англійскае, атвоцкае, вілянаўскае і інфлянцкае піва.
Даведачныя звесткі па старапольскіх мерах аб’ёму: 1 garniec ≈ 3,7689 л; 50 garnców ≈ 188,445 л.
Giacomo Lauro, выява сейма Рэчы Паспалітай пры Жыгімонце III Вазе, 1622 год; Нацыянальная бібліятэка Польшчы, Варшава.
Bernard O’Connor, The History of Poland, London, 1698; гравюра пасяджэння сейма Рэчы Паспалітай у Каралеўскім замку ў Варшаве, паводле больш ранняй версіі Karola de la Haye, 1694.